ናይ ኣእምሮ ጥዕናካ ምክንኻን ካብ ምዕጻው ኣብ እንወጽኣሉ እዋን

ንመብዛሕትና እቲ ዕጽዋ ቀስ እናበለ ምኽፋቱ ንንናፍቖም ዕድላት ይኸፍተልና (ዋላ’ኳ ዘይንቡር፡ ርሕቐት እናሓሎኻ ዝግበር እንተኾነ) ማለት ከም ምስ ኣዕሩኽ/ መሓዙት ምርኻብ፡ ስፖርት ምጽዋት፡ ምስ ቤተሰብ ‘ብኣካል’ ምርኻብ፡ ወይ ድማ ናብቲ ንፈትዎ ስራሕና ምምላስ።

ንብዙሓት ካባና ግና፡ ዋላ እቲ ዘሐጉስ፡ ሃንቀው ኢልና ክንጽበዮ ዝጸናሕና ለውጥታት ከይተረፈ ንስነ-ኣእምሮኣዊ ጥዕናና ከቢድ ክኸውን ይኽእል እዩ።

 ንኻልኦት ድማ፡ ጌና ሳይንስ ይድግፎ ድዩ ኣይድግፎን ኣብ ክትዕ እናሃለወ፡ ካብ ዕጽዋ ናይ ምውጻእ ሓሳብ ናይ ሓቂ ከሻቕሎም ይኽእል። እዚ ድማ ነቶም ነቲ ቫይረስ ዝያዳ ተቓላዕነት ዘለዎም ሰባት፡ ከምኡ’ውን ናይ ስነ-ኣእምሮኣዊ ጥዕና ጸገማት ንዘለዎም ሰባት ዝያዳ ይምልከት።

ተዓጽዮም/ተወሺቦም ዘለዉ ሰባት ወይ ዝያዳ ተነቀፍቲ ሰባት

ተወሺቦም ንዘለዉ ሰባት ምዝላቕ ናይዚ ዕጽዋ ጽልውኡ ብዙሕ ኣይኮነን፤ ዋላ’ኳ መንግስቲ ተወሺቦም ንዘለዉ ሰባት ዝምልከት ዘውጽኦ መምርሒታት ኣብ መወዳእታ ወርሒ ሰነ ክግምግሞ እንተኾነ።

ንኮሮና ቫይረስ ዝያዳ ተነቀፍቲ እዮም ተባሂሎም ዘለዉ ጉጅለ፡ ካብ 70 ዓመት ንላዕሊ ዝዕድሚኦም ሰባት፡ ነፍሰ-ጾራት፡ ከምኡ’ውን ሕዱር ሕማማት ዘለዎም ሰባት እዮም። ካብዚኦም ግን ውሑዳት እዮም ክውሸቡ ዝሕተቱ።

እንተኾነ ግን፡ በቲ ቫይረስ ናይ ምጥቓዕ ሓደጋታት ንምጉዳል፡ ዝያዳ ንነፍሶም ክጥንቐቑ ምኽሪ ተዋሂብዎም ኣሎ። ብፍላይ ነዞም ክፋል ናይ ሕብረተሰብ ኣዝዩ ንዝነውሐ እዋን ሂወቶም ናብ ‘ንቡር’ ንኽምለስ ከቢድ ክገብሮ ይኽእል እዩ።  

እምበኣር ካብ ዕጽዋ ብምውጻእና፡ ንናይ ስነ-ኣእምሮኣዊ ጥዕናና ጸገማት ክኾኑ ዝኽእሉ ነገራት እንታይ እዮም? ብዛዕብኦም’ከ እንታይ ክንገብር ንኽእል?

እቶም ናይ ስነ-ኣእምሮ ጥዕና ጸገምማት እንታይ እዮም? እንታይ’ከ ክንገብር ንኽእል?

መወዳእታ ናይዚ ዕጽዋ ከምቲ መጀመርትኡ ከቢድ ክኸውን ስለዝኽእል ክንዳለወሉ ኣሎና።

ከምቲ ኣብ ግዜ ዕጽዋ ንሰግረሉ ሜላታት ክነናዲ ግዜ ዝወሰደልና፡ ከምኡ ድማ ናብ ንቡር ሂወት ንምምላስ ሜላታት ክንረክብ፡ ግዜ ክወስደልና ምዃኑ ክንጽበዮ ኣሎና።

ንጥዕና ስነ-ኣእምሮና ዝምልከት ዝተዋህበ ምኽርታት ሕጂ’ውን ልክዕ ከምቲ ኣብ ምጅማር ናይ ዕጽዋ፡ ኣገዳሲ እዮ። እዚ ምኽርታት ብዛዕባ ሓድሽ መዓልታዊ ልምምድ፡ ርክብና ምስ ሰባት ከመይ ከም ዝቕጽል፡ ግቡእ ኣመጋግባ፡ ግቡእ ኣካላዊ ምንቅስቓስ ዝምልከት እዩ። እዚ ግዜ ድማ ኣብ ትሕቲ ልዑል ጸቕጢ ምህላውና ከይኣክል፡ ብዙሕ ክንገብር ንሕተተሉ እዋን ስለዝኾነ እዚ ምኽርታት/ሓሳባት ብዝያዳ ኣገዳሲ ይኸውን።

ናትና ኹነታት ንዓና ጥራይ ዝምልከት ክሳዕ ዝኾነ፡ ካልኦት ሰባት ኣብ ዝገብሩዎ ነገራት ተመርኲስካ ንገዛእ ርእስኻ ዘይምፍራድ ኣዝዩ ኣገዳሲ ነገር እዩ። ኩሉ ሰብ ጽባሕ እንታይ ከምዝኸውን ኣይፈልጥን፡ ብብዙሕ ግድላት ድማ ይሓልፍ ኣሎ - ካልእ ኣማራጺ ድማ ስለዘይብልና ብዝተኻእለና መጠን ብሓቦ ክንሓልፎ ጥራይ እዩ ዘሎና።

ፍርሕን ጭንቀትን

ናብ መወዳእታ ናይ ዕጽዋ ክንቀርብ ከሎና ፍርሕን ጭንቀትን እቲ ኣዝዩ ልሙድ ዝኾነ ኩላትና ንህቦ ስምዒታዊ ምላሽ እዩ።  ኣብ ግዜ ዕጽዋ ነዚ ኹነታት ንብድሃሉ መንገድታት ምድላይ ብዙሕ ኣድኪሙና፡ መወዳእትኡ ድማ ነጣጥሓሉ ቦታ (ኩነታት) ረኺብና ክንህሉን፡ ተመሊስና ነዚ ክንገድፎ ድማ ገና ድልዋት ዘይክንህሉን ንኽእል።

ሰባት ክራኸቡ ኸለዉ ናይ ምልባዕ ሓደጋ ስለዝውስኽ ብዙሓት ካባና  በዚ ቫይረስ ከይንተሓዝ ወይ ድማ ንንፈትዎም ሰባት ከይነሕልፈሎም ንፈርህ። እዚ ምሉእ ብምሉእ ንቡር ግብረመልሲ እዩ። ግና እቲ ናይ ምልባዕ ሓደጋ ብመንግስቲ ዝወጽኡ መምርሒታት ብምትግባር ክጎድል ይኽእል እዩ።

ገዲፍካዮ ናብ ዝጸናሕካዮ ነገር ምምላስ ኩሉ ግዜ ስኽፍክፍ ክብለካ ወይ ከፍርሓካ ንቡር እዩ። ክንርበሽ ወይ ክንጭነቕ ንኽእል ኢና።

እዚ ዝኾነሉ ምኽንያት ንነዊሕ እዋን ከይገበርናዮ ስለዝጸናሕናን ስምዒቱ ከመይ ከምዝነበረ ስለዝረሳዕናዮን ክኸውን ይኽእል እዩ። ንኣብነት ናብ ስራሕ ምምላስ። ምናልባት’ውን ነገራት ብምኽንያት እዚ ለበዳ ስለዝተቐያየረን ዝውቱር ኣገባብ ናይ ስራሕ’ውን ከም’ኡ ስለዝተቐየረ ክኸውን ይኽእል እዩ። ንኣብነት ናብ ድኳናት/ሱፐርማርኬታት ክትኣቱ ከሎኻ ሪጋን፡ ብሓደ መንገዲ ጥራይ ናይ ምሕላፍ ኣገባብን ክጥቀስ ይከኣል።

እዞም ስምዒታት ምኽኑያት ምዃኖም ምግንዛብን ክመጽኡ ከምዝኽእሉ ምጽባይን ኣገዳሲ እዩ። ነዞም ፍርሕታት ክንስዕሮም ንኽእለሉ እንኮ መንገዲ ቀስ ብቐስ ተጻዋርነት ብምጥራይ እዩ።

ብናይ ገለ ገለ ሰባት ባህርያት ክንሓርቕ ወይ ክነንጸርጽር ንኽእል ኢና፡ ከምኡ’ውን ተሃዊኽካ ናይ ምፍራድ ሓሳብ፡ ወይ’ውን ኣብ ማሕበራዊ ሚድያታት ንጭንቀትካ ዘንጸባርቕ ግብረመልሲ/ኮመንት ናይ ምጽሓፍ ሓሳባት ክመጽአካ ይኽእል እዩ። ምስ እንኣምኖም ሰባት ዘሻቕለና ነገራት ክንዛረበሎም ኣድላይ እዩ። ይኹን እምበር ንናይ ካልኦት ባህርያት ክትቆጻጸሮ ከምዘይትኽእል፡ ከምኡ’ውን ኣብ ማሕበራዊ ሚድያታት ኣቲኻ ኣሉታዊ ርኢቶ ምጽሓፍ ቀልጢፉ ናብ ዘይተፈታውነት ከምርሕ ከምዝኽእል ኣብ ግምት ከነእትዎ ኣሎና።

እንተኽኢልካ፡ ሕርቃንካ ቀልጢፍካ ብስቱር ምስ ትኣምኖ ሰብ ጥራይ ኣውጽኣዮ/ተዛረበሉ፡ ብድሕሪኡ ረስዓዮ። ነገራት እንተዘይገዲፍናዮም ኣብ ርእስና እናመላለስና ናብ ምስትታኖምን ምኹምሳዖምን ኢና ንኣቱ።

ንመብዛሕትና፡ እዚ ለበዳ ንጭንቀትና ወሲኹዎ፡ ወይ ድማ ንዝነበረና ጸገማት ጥዕና ስነ-ኣእምሮ ኣጋዲዱዎ ኣሎ። ንኣገዳሲ ለውጥታት ክትላመዶ ግዜ ክወስድ ይኽእል እዩ። ንኣብነት፦ ኣብ ውሽጢ ድኳናት ዘሎ ናብ ሓደ ኣንፈት ጥራይ ናይ ምሕላፍ ኣገባባት ካብቲ ድኳን ክትወጽኣሎም ንትኽእል መንገድታት ክዓጽወልካ ኸሎ፡ ወይ ድማ ናይ ገጽ ማስክ ንምግባር ክትግደድ ከሎኻ ንሕማቕ ተዘኩሮታት ከለዓዕለልካ ፡ ወይ’ውን ብምኽንያት እቲ ከተስተንፍስ ዘይምኽኣልካ ዝመጽእ ስምዒታት ክቱር ምርባሽ ክፈጥረልካ ይኽእል።

እንተኽኢልካ፡ ንነገራት ከከም ኣሳጉማኻ ውሰዶም - ግና መዓልታዊ ወይ ኣኣብ ሳልስቲ ዝኾነ ሓድሽ ነገር ንምፍታን ንነፍስኻ ክትብድሃ ፈትን። እዚ ኣብ ግዜ ዕጽዋ ኣገዳሲ ዝነበረ ካብ ሰብ ናይ ምንጻል ጉዳይ፡ ዋላ ዕጽዋ ምስ ኣብቀዐ፡ ናብ ብፍላጥ ዝግበር ባሕታውነት ንኽቕየር ክትሓድጎ ቀሊል እዩ። ብንኣሽቱ ዐወታትካ ተሓጎስ (ብዓበይቲ’ውን ከምኡ)። እንታይ እንታይ ተድምዕ ከምዘሎኻ ድማ መዘከርታ ጸሓፍ።

ንብዙሓት ሰባት ዕጽዋ ብተዛማዲ ጸጥ ዝበለን ተነጽሎ ዘለዎን እዩ ኔሩ። ናብ ድኳናት፡ ጽርጊያ፡ መጉዓዝያን ስራሕን ምምላስ ህዋሳዊ ጸቕጥታት ክገብረልካ -  ማለት፡ ብትርእዮ፡ ብትሰምዖ ወይ ብተሸትቶ ነገራት ዓቕልኻ ከምእተጽብብ ክገብረካ ይኽእል እዩ። ሄድፎን ነዚ ንምንካይ ጽቡቕ ተራ ክጻወት ይኽእል፡ ምኽንያቱ ሓሳባትካ ንኽትጥርንፍ፡ ብተሌፎን፡ ብሙዚቃ፡ ብፖድካስት ወይ ድማ ብድምጺ ተነቢቦም ብዝተመልኡ መጻሕፍቲ/ኦዲዮ ቡክስ ኣንፈት ኣቓልቦኻ ንምቕያር ይሕግዘካ።

ንፍርሕን ጭንቀትን ክትብድሃሎም ዘኽእሉ ምኽርታት

ክትቆጻጸሮ ትኽእሎ ነገር ጥራይ ተቖጻጸር፦ ብዙሓት ነገራት ኣለዉ ክትቆጻጸሮም ዘይትኽእል ክንስኻ ፍርሕን ጭንቀትን ዝገብሩልካ - ግና ክተመሓድሮም ወይ ቅድመ-ውጥናት ክትገብረሎም ትኽእል ገለ ገለ ነገራት ኣለዉ። ክብድ ዝብሉኻ ነገራት ንምምሕዳር ናይ ትግባረ ውጥን ክህልወካ ሓጋዚ እዩ።

ናይ ባዕልኻ ኣሳጉማ ሰጉም - በቲ ንዓኻ ዝምችኣካ ኣሳጉማ ጥራይ ክትከይድ ከምዘሎካ ምፍላጥ ኣገዳሲ እዩ። ካልኦት ንስኻ ክትገብሮም ዘይትደሊ ነገራት ንኽትገብር ጸቕጢ ክገብሩልካ ኣይተፍቅደሎም - ግና ነዚ ድማ ንነፍስኻ ንከይትብድህ ከም ምኽንያት ኣይትጠቀመሉ። ብፍላይ ድማ ምስ ኣዕሩኽ/መሓዙት ካብ ገዛኻ ወጻኢ፡ እቲ ሕጊ ምስ ፈቐዶን ንዓኻ ድማ ትኽክለኛ ግዚኡ ኣብ ዝኾነሉን፡ ውሑስ ብዝኾነ መንገዲ መሊስካ ርክብካ ንምቕጻል ዝምልከት እንተኾይኑ። ንኻልኦት ብዘይብኣኻ ሂወት ክቕጽሉ ምሕዳግ ከቢድ ክኸውን ይኽእል እዩ - ንኣብነት፦ ውላድካ ኣዕሩኽቱ/መሓዙታ ክርኢ/ክትርኢ ወይ ድማ ናብ ስራሕ ክምለስ ይደሊ/ትደሊ፡ ንስኻ ግን ኣይትኽእልን። ምስ ትቐርቦም ሰባት ብዛዕባ ስክፍታታትካ ምምይያጥ ኣገዳሲ እዩ። ግና ንኻልኦት ሰባት’ውን ብናይ ገዛእ ርእሶም ኣሳጉማ ንኽኸዱ እናፈቐድካ’ዩ ክግበር ዘለዎ።

ተጻዋርነት ኣጥሪ – መዓልታዊ፡ ወይ ኣብ ናይ ቁሩብ መዓልታት ፍልልይ ገለ ዝብድሃካ ነገር ክትገብር ፈትን። ከምቲ ትደልዮ እንተዘይከይዱልካ ርእስኻ ኣይተጨንቕ፡ ግን ከኣ ኣይትግደፎ። ብዛዕባ ዘድማዕካዮም፡ ወይ ደስ ዝበሉኻ፡ ወይ’ውን ክትገብሮም ብምኽኣልካ ንባዕልኻ’ውን ዘገረሙኻ ነገራት መዘከርታ ጸሓፍ።

መዓልታዊ ንትገብሮም ንጥፈታት ምቅይያራት ግበረሎም – ዝተፈላለዩ ሰባት ክትርኢን ኣብ ዝተፈላለየ ኣጋጣሚታት ክትረከብን ምእንቲ  ናይ መዓልታዊ ልሙድ ንጥፈታትካ በብግዚኡ ክትቀያይሮ ፈትን። ሓደ ሱፐርማርኬት ሃዋሁኡ ዝርብሸካ እንተኾይኑ፡ ካልእ ፈትን። ገለ ሰዓታት ብእግርኻ ክትጉዓዘሉ ዋዕዋዕ ዝበዝሖ እንተኾይኑካ፡ ኣብ ከምዚ ዓይነት ሰዓትን፡ ገለ ገለ እዋን ድማ ጸጥ ኣብ ዝብለሉ ሰዓታትን ሓዋዊስካ ግበሮ።

ንኣስራሕትኻ ኣዛርቦም - ብዙሓት ኣስራሕቲ፡ ዋላ ሰባት ክምለሱ እንተደለዩ፡ ዝያዳ ተዓጻጻፍነት ኣብ ስራሕ የፍቅዱ ኣለዉ። ናብ ስራሕ፡ ናብ ዝኾነ ሽፍት ወይ ንጥፈታት ናይ ስራሕካ ብምኽንያት ጸቕጢ ወይ ፍርሒ ክትከይድ ዝኸብደካ እንተኾይኑ፡ ንሓላፊኻ፡ ቅኑዕ ኮይኑ እንተተሰሚዑካ ድማ ንትኣምኖ መሳርሕትኻ ኣዛርቦ። ንቡር ናይ ስነ-ኣእምሮ ጥዕና ጸገም እንተጌርካ ወይ እንተኔሩካ፡ ከም ኣካለ-ስንኩል ሰብ መጠን፡ ብናይ ማዕርነት ኣዋጅ መሰረት ምኽኑይ ዝኾነ ምምዕርራይ ንኽግበረልካ ብቑዕ ክትከውን ትኽእል ኢኻ። ዋላ ቅድሚ ሕጂ ዘይገለጽካዮ ኔርካ እንተዄንካን ሕጂ ኽትገብሮ ውሑስ ኮይኑ እንተተሰሚዑካ፡ ከምኡ ብምግባርካ ተጠቃሚ ክትከውን ትኽእል ኢኻ።

ንዘይርግጸኝነት ምልማድ

ብዛዕባ ‘እቲ ሓድሽ ንቡር’ ብዙሕ ተባሂሉ - ግና እቲ ንቡር ዝበሃል ነገር ይቕየር ኣሎ፡ ከምኡ’ውን ኣብ ቀረባ መጻኢ እቲ ውዱዕ ኩነታት፡ ናይ ዘይርግጸኝነትን፡ ንሓደጋታት/ሪስክ ኣብ ምምሕዳር ዝተመርኮሰን እዩ ክኸውን። እዚ ንመብዛሕትና ዝሰማማዕ ነገር ኣይኮነን፡ ብፍላይ ንናይ ስነ-ኣእምሮኣዊ ጥዕናና እናተቓለስና ኣብዘለናሉ እዋን።  

‘እቲ ሓድሽ ንቡር’ ንመብዛሕትና ‘ንሎሚ፡ ወይ ነዚ ሰሙን ንኽንሓልፎ እንታይ ክንገብር’ ማለት እዩ ክኸውን - ተሪፉ ዘሎ ክፋል ናይ’ዚ ዓመት እንታይ ከምዝመስል ንኽትትንበ ብጣዕሚ ኣጸጋሚ ይኸውን፡ ምኽንያቱ መብዛሕቱ ማዕከናት ብዛዕባ’ቲ ዘሎ ተኽእሎታትን መድረኻትን ብዘይ ርግጸኝነት ዝዛረበሉ ኩነታት እዩ ዘሎ። ስለዚ ድማ ኣብ ‘እንተታት’ ዕንክሊል ክትብል ቀሊል እዩ።

ኣቓልቦኻ ኣብ ዝሓለፈ ኣዋርሕ ኣብ ዝተመሃርናዮምን ዘድማዕናዮም ነገራት ምግባር ሓጋዚ ክኸውን ይኽእል።

መብዛሕትና ሓሲብናዮ ብዘይንፈልጥ መንገዲ ተፈቲንና፡ ነቶም ፈተናታት ሓሊፍናን፡ ንሰግረሉ ሓድሽ መንገድታት ረኺብናን - ዋላ’ውን ሰሲንና ኢና። ንመብዛሕትና ዕጽዋ ንኽብርታትናን ኣገደስቲ ንንብሎም ነገራትናን በዲሁዎም እዩ። ኣብ ወርሒ ሓምለ እንምለሶ ሂወትን፡ ክብርታትን፡ ኣረኣእያታትን ከምቲ ኣብ መጀመርታ ወርሒ መጋቢት ዝነበረና ከይከውን ይኽእል እዩ፡ ብእኡ መጠን ድማ ኣወንታዊ ጽልዋ ኣብ ሂወትና ክንገብረሉ ንኽእለሉ ዕድላት ክህሉ ይኽእል።

ኣብ ሕጂን ሎሚን ኣቕልብ – ዝበለጸ ነገር ክትገብር  ትኽእል በቲ ሎሚ ዘሎካ ነገር ጥራይ ኢኻ። ምስዚ ሕጋጋት ቀቀልጢፉ ዝቕየሮ ዘሎን፡ ኣብ ማዕከናት ዜና ዝስማዕ ብዙሕ ዝጋጮ ዘረባታትን፡ ኣቓልቦኻ ኣብዛ ሕጂ እዋን ጥራይ ክትገብሮ ፈትን። ምስትንታን/ሜዲቴሽን ምግባር ነእምሮኻ ናብ ሕጂ ክመልሶ ዝኽእል ሓደ መንገዲ እዩ።

ርግጸኝነት ንዘለዎም ነገራት ኣቕልበሎም – ዋላ’ኳ ብዙሕ ነገራት ኣብዚ እዋን ዘይርግጸኝነት ዝመልኦ እንተኾነ፡ ብመንጽሩ ተስፋ ዝህቡኻ ነገራት’ውን ኣለዉ። ነቶም ጽቡቕ ነገራት ኣኣብ ዘጋጠሙሉ እዋን ክትስንዶምን ከተድንቖምን ፈትን። ኣብ ዝረኸብካዮ ኣጋጣሚ ክትዛነን ርእስኻ ነጻ ክትገብሮን ፈትን።

ንትኣምኖም ሰባት ኣዛርብ –  እንታይ ይስመዓካ ከም ዘሎ ምዝራብ ኣገዳሲ እዩ። ስክፍታታትካ ዕሽሽ ኣይትበሎም፡ ወይ ድማ ኣብ ርእስኻ ኣይትፍረድ። ካብ ዓሌትካ ሰባት ብኢንተርኔት ክትረክብ ትኽእል ትኸውን፡ ግና ኣብ ደገ ዘሎ ኣረኣእያታት’ውን ክትቅበል ፈትን። 

ማሕበራዊ ሂወት ምጅማር

ካብ ዕጽዋ ክንወጽእ ከሎና ማሕበራዊ ሂወትና ምስ ገለ ለውጢ እምበር፡ ከምቲ ዝነበሮ ክንቅጽሎ ዘይከኣል ክኸውን እዩ። ገሌና ክንምለሶ ኣዚና ተሃዊኽና ኣሎና፡ ንኻልኦት ግና እዚ ከፍርሖም ይኽእል እዩ፡ ወይ ድማ ብምኽንያት ዘለዉዎ ኩነታት ክገብርዎ ኣይክእሉን።  

ኣባል ናይ ዝኾነ ናይ ሓባር ንጥፈታት ዘለዎ ማሕበራዊ ጉጅለ እንተደኣ ኮይንካ፡ ኣብ ፊት-ንፊት ዝግበር ኣኼባታት ክሳተፉ ጌና ድልዋት ንዘየለዉ ኣባላት፡ ካልእ ክሳተፉ ዝኽእልሉ መንገድታት ንምንዳይ  ውጥን ከተውጽእ ፈትን።

ኣብዚ ዘለናዮ ናይ ዕጽዋ ግዜ ንሕናን መናብርትናን ጥራይ ምህላውና ጥዒሙና ይህሉ እዩ - ብኹሉ መዳይ ከቢድ እዩ ኔሩ ስለዚ ምስ ሰባት ርክብና ንኽንቅጽልን እቲ ኣብ መጀመርታ ዝስመዓካ ስኽፍ ናይ ምባል ነገራት ንኽንሰግሮን ንነፍስና ክንደፍኣ ከድልየና ይኽእል እዩ። ምስ ኣዕሩኽን ቤተሰብን ከመይ ጌርካ ግድን ክንረሓሓቕ ኣሎና ከምትብል ምፍላጥ፡ ወይ ናይ ገጽ ማስክ ኣበይ ክትገብር ከምዘሎካ ምፍላጥ፡ ብዛዕባ ኣብ መንገዲ ደው ኢልካ ንኸተዕልል ብዘይምእላይካ ምጥዓስ፡ መብዛሕትና ከይንጋገ ንፈርሕ። እዚ ኩሉ ሓድሽ እዩ - ኣብ መብዛሕቱ ኣጋጣሚታት፡ ንዝወሃብ መምርሕታት ንምኽታል ዝተኸኣለካ እንተጌርካ ጥራይ እኹል እዩ።

እዚ ንናይ ደቅና ዕርክነት’ውን ዝምልከት እዩ - ብዙሓት ቖልዑ ነዕሩኽቶም ክረኽቡ ተሃንጥዮም ኣለዉ፡ ግና ኩሉ ስድራቤታት ዘዝመጽአ ለውጥታት ብምቕባል ኣብ ግብሪ ከውዕሎ ጸኒሑ ኣሎ፡ ሕጂ ድማ ንዕርክነቶም ንምቕጻል ዝያዳ ጸዓት ምግባር ኣገዳሲ እዩ፡ ብፍላይ ትምህርቲ እንተዘይተኸፊቱ።

ተወሺብና እንተሊና ወይ ካብ ተነቀፍቲ ክፋል ሕብረተሰብ እንተኾይንና፡ ኣብ ዙርያና ዘለዉ ካልኦት ሰባት ካብ ዕጽዋ ክወጽኡን ንናፍቖም ነገራት ክገብሩ ክጅምሩ ምዃኖም ዘይተርፍ እዩ። ስለዚ ዝያዳ ተነጽሎ ክስምዓናን፡ ነቲ ንዕጽዋ ንምዝላቕ ዝግበር ጸቕጢ ክንኣብዮ ዓቕሚ ክንስእን። ዕጽዋ ንኻልኦት እናዘለቐ ክኸይድ ከሎ፡ ኣስራሕቲ፡ ኣብያተ ትምህርቲ፡ ንግዳዊ ትካላትን ኣዕሩኽን ቤተሰብን ክርድኡናን፡ ስለዚ ድማ ክሕግዙና ዘይክእልሉን ናይ ሓቂ ሓደጋ/ተኽእሎ ኣሎ። ከም ውሹብ ሰብ ንሰባት ንምንታይ ተሳታፊ ክትከውን ከምዘይትኽእል፡ ወይ ድማ ነቲ ንሶም ዝኽተልዎ ዘለዉ ሕጊ ተኸቲልካ ክትወጸሉ ዘትይኽእለሉ ምኽንያት ከተዘክሮም ብዙሕ ስነ-ልቦናዊ ጸዓት ይሓትት - ንብዙሓት ድማ ናይ ጣዕሳ መቕጻዕቲ ኣሎዎ። ሕግታትን መምርሕታትን ኣብ መንነትካን ትነብሮ ቦታን ብምምርኳስ ከምዝፈላለ ዘክር ። እንታይ ክትገብር ከምትኽእልን እቶም ህልዋት ደረታት እንታይ ምዃኖምን ዝያዳ ስፍሕ ብዝበለ ምኽርታት ንምርካብ ኣብዚ ሊንክ ጠውቕ፦ https://www.mentalhealth.org.uk/coronavirus/four-nations-advice#socialising    

ዕጽዋ ምስተጀመረ ናይ እቲ ስራሕ ሂወትና ኣዝዩ ተቐይሩ እዩ - ከም ወሳኒ ሰራሕተኛ ንስራሕ፡ ካብ ገዛ ንስራሕ፡ ካብ ስራሕና ብግዝያዊነት ወጺእና ንጽናሕ፡ ወይ’ውን ካብ ስራሕ ጠቕሊልና ወጺእና ዝነበርና ንኹን ብዘየገድስ። ዕጽዋ ክዘልቕ ምስጀመረ፡ ናይ ስራሕ ሂወትና እንደገና ክቕየር እዩ፡ ገለ ሰባት ድማ ሓድሽ ስራሕ ክደልዩ እዮም።

ንመብዛሕትና ካብ ዕጽዋ ምውጻእ ከም ኣማራጺ ዝረአ ነገር ኣይኮነን። ዋላ’ኳ እቲ ብወግዒ ዝተዋህበ ምኽሪ ብዝተኻእለ መጠን ካብ ገዛ ምስራሕ ዝብል እንተኾነ፡ ኣብ መላእ እዛ ሃገር ሰባት ናብ ስርሖም ክምለሱ ይጽውዑ ኣለዉ። ንመብዛሕትና እዚ ዝከኣል ኣይኮነን። እቲ ናብ ስራሕ ምምላስ ዝበሃል ድማ ምስ’ኡ ሒዙዎ ዝመጽእ ነገራት ኣሎ፡ ማለት፡ ኣባናን ኣብ ስድራቤትናን ክስዕብ ዝኽእል ናይ ጥዕና ሓደጋታት፡ ምስ ኣድላይነት ምምእራር እንጀራን ንቑጠባ ምጅማርን/ወይ ኣገልግሎታት ንኻልኦት ምሃብን ኣመዛዚንካ ምሕሳብ ይሓትት።

ኣብ ግዜ ለበዳ ክትሰርሕ ከሎኻ ክትክተሎም ዘሎካ ምኽርታት ንህብ ኢና። ኣብዚ ሊንክ ጠውቕ. ገለ ገለ ክፋል ናይዚ ዕጽዋ ኣብ ዝኽፈተሉ ዘሎ እዋን፡ ኣገባብ ስርሖም ንዝቕየር ዘሎ ሰባት ፍሉይ ማዕዳ ኣብዚ ሊንክ ይርከብ፦ https://www.mentalhealth.org.uk/documents/looking-after-your-mental-health-while-working-during-coronavirus

ቖልዑን ስድራቤትን ምእላይ

ኣብ ግዜ ዕጽዋ፡ እቶም ናይ ምእላይ ሓላፍነት ዘሎና ንስድራና ኣሊና ኢና። ንወለድን ኣለይትን፡ ናብ ስራሕ ምምላሶም ኣወንታዊን ኣድላይን ዝኾነ ጋግ ክህብ እዩ - ግና ናይ ርእሱ ዝኾነ ስነ-ልቦናዊ ብድሆታት ክህልዎ እዩ፡ ምኽንያቱ ኣብ ግዜ ዕጽዋ ናይ ስርድራቤታት ምቅርራብ ንብዙሓት ሓጋዚ ስለዝነበረ። ንወለዲ ዝምልከት ስፍሕ ዝበለ ምኽርታት’ውን ኣሎና። ኣብዚ ሊንክ ጠውቕ፦ https://www.mentalhealth.org.uk/coronavirus/parenting-during-coronavirus-outbreak

ኣብያተ ትምህርቲ ተዓጽዩ፡ ወይ ድማ እንተውሓደ ክሳዕ ናይ ሓጋይ ዕረፍቲ፡ ንውሱናት ተማሃሮን ንውሱን ሰዓታት ጥራይ ተኸፊቱ ኣብ ዝርከበሉ ግዜ፡ ወለዲ ንዝተናውሐ ግዜ ንቖልዑ ናይ ምክንኻን ሓላፍነት ክሽፍኑ፡ ባዕሎም ኣብ ትምህርቶም ክሕግዙዎም፡ ከምኡ’ውን ‘ንትምህርቲ ንምለሶም’ዶ ይጽንሑ? መዓስ’ከ?’ ኣብ ዝብል ሕቶታት ክውስኑ ይግደዱ። ወለዲ ብዛዕባ ደቆም ዝከኣሎም ክገብሩ ይደልዩ - ግና ብዙሓት ሕጂ ጸቕጢ ካብ ስራሕ ይመጽኦም ኣሎ፦ ወይ ናብ በቤት ጽሕፈቶም ክምለሱ፡ ወይ ድማ ምስቲ ምሉእ ናይ ስራሕ ሰሙን ዝሕዞም ንቖልዑ ናይ ምክንኻን ሓላፍነቶም ዘይሳነ ናይ ኣፍራይነት ደረጃን ተሳታፍነትን ከርእዩ። ንዝያዳ ሓበሬታ ብዛዕባ ምምላስ ናብ ትምህርቲ፡ ኣብዚ ሊንክ ጠውቕ፦ https://www.mentalhealth.org.uk/coronavirus/returning-school-after-lockdown

ንዘይክፈሉ ኣለይቲ ተመሳሳሊ ኩነታት የጋጥሞም፡ ምናልባት ኣካላውን ስነ-ኣእምሮኣውን ጥዕና ናይቲ ዝኣልይዎ ሰብ ኣብ ግዜ ዕጽዋ እናኣንቆልቆለ ይኸይድ፡ ናቶም/ተን ድሌታት ድማ ይቕየር። እዚ ማለት ድማ ኣብ ቀረብ ኣገልግሎት ሓድሽ ግምገማን ለውጥን ከድሊ እዩ ማለት እዩ።

ሓዘን

ሓዘን ኣብ ግዜ ዕጽዋ መብዛሕትና ዝሓለፍናዮ ተርእዮ እዩ። ብዙሓት ሰባት ኣብዘን ዝሓለፋ ኣዋርሕ ሞት ናይ ዝቐርብዎ ሰብ ኣጋጢምዎም ከምዘሎ ፍሉጥ እዩ። ቁጽሪ ኣብ ቀብሪ ክርከብ ዝኽእል ሰብ ምድራቱ፡ ከምኡ’ውን ብዘይ ርሕቐት ክተሰኒ ዝፍቀዶም ፍሉጣት ጉጅለ ጥራይ ምዃኖም፡ እዚ ንኽባደቱ ዕጽፊ ጌይሩዎ።

ካብ ዕጽዋ ክንወጽእ ከሎና ሰባት ክትረክብ ፡ ከምኡ’ውን ንዝተሸገሩ መቕርብካ፡ ዋላ’ኳ ርሕቐትካ እናሓለኻን ምትሕቕቛፍ ከኣ ዘይብሉን እንተኾነ፡ ሓገዝ ክትገብረሎም ይከኣል እዩ። እዚ ቀይድታት ትሕቲ 18 ንዝዕድሚኦም ቖልዑ ንዝኣሊ ፍቱሕ ወላዲ/ወላዲት፡ ወይ ድማ በይኑ ንዝቕመጥ፡ ግን ከኣ ምስ ሓደ ስድራቤት ጥራይ ክራኸብ ንዝጸንሐ ሰብ ኣይምልከትን እዩ። ድሕሪ ሞት ናይ ፈታዊ ክትብርትዕ ክሕግዘካ ዝኽእል ሓበሬታና ኣብዚ ሊንክ ክትረክብ ትኽእል፡- https://www.mentalhealth.org.uk/coronavirus/change-loss-bereavement

This translation was funded by Foundation Scotland and the National Emergencies Trust and distributed by the Scottish Refugee Council.