ነዊሕ ኮቪድ – ታሪኽ ሽሪን

እዚ ለብዒ ንኹሉ ሰብ አሸጋሪ እዩ፡ ይኹን ድኣ እምበር ምዕጻው እናተፏኸሰን ብዙሓት ሰባት እናተኸተቡን ምስ ዝኸዱ፡ መብዛሕትና ብዛዕባ መጻኢ ኣወንታዊ አረአእያ ክህልወና ይኽእል እዩ። ይኹን እምበር ንነዊሕ እዋን ብሕማም ኮቪድ ዝተተንከፉ ሰባት ተስፋኦም ርሑቕ ዘሎ ኮይኑ ክስምዖም ይኽእል እዩ።  

ብመሰረት ጸብጻብ ONS ኣብ ወርሒ መጋቢት 2021 ኣብ ዓባይ ብሪጣኒያ ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ዝኾኑ ሰባት ብጽልዋታት ናይ ነዊህ እዋን ሕማም ኮቪድ ተሳቕዮም እዮም። እቶም ምልክታት ዝፈላለዩ እኳ እንተኾነ ብዙሓት ሰባት ከምዝገልጽዎ ግና ሾኽተርተር ምባል፡ ሕጽረት ትንፋስ፣ ዘየቋርጽ ሰዓል፣ ቃንዛ ኣፍልቢ፣ ቀጻሊ ድኻም፣ ቅርጥማት፣ ሸውሃት ምዕጻው፣ ምጥፋእ ጣዕምን ሽታን ከምኡ’ውን ምድንጋር ክጥቀስ ይኸል። 
ንኣካላዊ ምልክታት ናይ ነዊሕ እዋን ሕማም ኮቪድ ምቁጽጻር ንበይኑ ከቢድ እዩ፣ ግን ኣብ አእምሮአዊ ጥዕና ዘሕድሮ ጽልዋ እውን ኪንዱኡ ከቢድ እዩ። ብዛዕብኡ ብዙሕ ኣፍልጦን ርድኢትን ስለዘየለ ውን ዝያዳ በዳሂ ጌርዎ። 

ዛንታ ሽሪን

ኣብ መጋቢት 2020 ኣብ ግላስጎ ትነብር ጓል 38 ዓመት፡ ሽሪን ንመጀመርታ ጊዜ በቲ ብርቱዕ ሕማም ኮሮና ቫይረስ ተጠቕዐት፣ ናይ ሆስፒታል ክንክን ዘድልዮ ውን ነበረ ። 
ሽሪን: "ኣዝየ ሓሚመ ስለዝነበርኩ ዝመውት ዘለኹ ኮይኑ ተሰምዐኒ። መርመራ ክግበረለይ ናብ ሆስፒታል ምስ በጻሕኩ ምስ ብዙሓት ብሕማም ኮሮና ዝተጠርጠሩ ሰባት ኣብ መጸበዪ ክፍሊ አእተዉኒ። እቲ ሕማም ዘይብለይ እንተዝኸውን ነይረ ካብዚ ምስ ወጻእኩ ምሓዘኒ ነይሩ ኢለ ክሓስብ ይዝከረኒ። ነታ ሓኪም ምስ ረኸብክዋ ወላ ሓንቲ መከላኸሊ ኣይገበረትን ነራ፡ ብዛዕባኣ ድማ ተጨኒቐን ከየመሓላልፈላ ድማ ፈሪሐ። ብድሕሪኡ እዚ ሓሳብ ንብዙሕ ሰሙን ኣብ ሓንጎለይ ይመላለስ ኔሩ።”  
 
ሽሪን ቀቅድሚ እቲ ልሙድ መርመራ ከይተታተወ አንክሎ፡ እቲ ሕማም ከም ዘለዋ ተለልዩ፡ ናብቲ ንበይና እትነብረሉ ኣብ ማእከል ኸተማ ዝርከብ መንበሪኣ ተመልሰት።  
 
ኣስዕብ ኣቢላ ድማ “ምልክታት ኮቪድ ዘሳቒ እዩ። ከምንቡር ኣነ ንነፍሰይ ዝኸውን ነፍሰይ ዝኽእልክ ሰብ እኳ እንተኾንኩ ናብ ቦታ ውግእ ዝበጻሕኩ ኮይኑ እዩ ዝተሰመዓኒ። ኣብ ልዕሊ’ቲ ዝነበረኒ ኣካላዊ ቃንዛ፡ መርዛም ዝኾንኩ ኮይኑ ተሰምዓኒ። ንኻልኦት ሰባት ከየመሓላልፈሎም ብጣዕሚ ይጥንቀቕን ይውሸብን ነበርኩ፡ ነታ ሳንዱቅ ደብዳበ ከይተረፈ ብጎማ ገይረ እሽፍና ነበርኩ። ድህሪ አቲ ናይ መጀመርታ ግዜ ዝሓመምኩሉ፡ ክሓዊ ተስፋ ጌረ ኔረ። አንተ ኾነ ግን ካብ ሽዑ አትሒዘ ይድገሰኒ እዩ። እታ ቀዳመይቲ ምድጋስ ድሕሪ ሰለስተ ሰሞን ኣቢሊ እያ ኔራ። ካብ ሳናቡኣተይ ቅርፊት ዝቕለጥ ኮይኑ ተሰምዓኒ። ሳንቡኦተይ ዝምንጠሉ ዘለዉ ፡ ብሓዊ ዝቃጸሉ ዘለዉ ኮይኑ ተሰምዓኒ። ይኹን እምበር ናብታ ንመጀመርታ ጊዜ ብኮቪድ ምስተትሓዝኩ ኣብ ክሊኒክ ስርዓተ ምስትንፋስ ዝተሳተፍኩላ ሆስፒታል ንኽምለስ ሽዱሽተ ወርሒ ወሰደለይ። እንደገና ኣብኡ ብምእታወይ ኣዝዬ ተጨነቕኩ፡ ከቢድ ፍርሂ ኸኣ ወደቐኒ።”
 
ሽሪን እቲ ንነዊሕ እዋን ዝጸንሕ ሕማም ኮሮና ጽልዋ እኳ እንተሕደረላ፡ እቲ ብዝሒ ምድጋስ ግን ካብቲ ቅድሚ ሕጂ ዝነበሮ ዝወሓደ እዩ። ይኹን እምበር ድኻምን ምሕላልን ስለዘለዎ ህይወታ ካብ ቅድሚ ሕጂ ብዝያዳ ጸጥ ዝበለ እዩ። ምሕላል ምእንቲ ከይመጽእ አቐዲማ እኹል ዕረፍቲ ንምርካብ ምድላዋት ከይገበረት፡ ንልዕሊ ዕስራ ደቒቕ ብእግራ ክትከይድ ወይ ንነዊሕ እዋን ክትዛረብ ኣይትኽእልክን እያ። ክሳብ ሕጂ ናይ ጭዋዳታትን መላግቦታትን ቃንዛ ኣለዋ፡ ነዚ ድማ ክልተ ናይ መትኒ ቃንዛ መድሃኒት ክትወስድን ናብ ፊዝዮቴራፒስት ክትከይድን ኣለዋ። 
 
ሽሪን ቅድሚ ብኮቪድ ምሕማማ፡ ደራፊት ከምኡ’ውን ሓድሽ ናይ ካፕ ኬክ ሸቐጥ ንምጅማር ትዳሎ ዝነበረት ሰብ እያ። ክልቲኡ ንዘይተወሰነ ጊዜ ደው ክብል ነበሮ። ኣብዚ እዋን እዚ ድማ ስራሕ ዘይብላ ኮይና አላ። 
 
ሽሪን ከምዚ በለት: “ምስዚ ዘየቋርጽ ሕማም እዚ ክነብር ከለኹ፡ ንነፍሰይ ኣነ ዝኾንኩ ኮይኑ ኣይስምዓንን እዩ። ኩሉ ነገር ነቲ ብዛዕባ ርእሰይ ዘሎኒ አረአእያ ዝጸልዎ ኮይኑ እዩ ዝስምዓኒ፡ ኩሉ ሳዕ ድማ ዝተቐየርኩ ኮይኑ’ዩ ዝስምዓኒ። ድሕሪ ሕጂ ናብቲ ዝነበረኒ ንቡር ስምዒት ምምላስ ምኽኣለይ ርግጸኛ ስለዘይኮንኩ ኣዝዩ ከቢድ እዩ። ክትሓዊ ጥራይ ስለትደሊ ስምዒትካ ይሃስየካ እዩ። መብዛሕትኡ ጊዜ “እንተተደጊሙ ኣይክእሎን እየ” ኢለ ስለዝሓስብ ከይድገሰኒ ኩልጊዜ ይጭነቅ። 
 
“ገለ ሽግር ከምዘሎኒ ስለዝፈለጥኩ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ምኽሪ ሓተትኩ። ልክዕ እቲ ሓሚመ ከለኹ ዝነበረኒ ስቃይ ሕጂ ይኸውን ከምዘሎ ጌሩ ቀጻሊ ሕማቕ ስምዒት ኔሩኒ። እቲ ምኽሪ ይሕግዘኒ አሎ። መብዛሕትኡ ጊዜ ብዛዕባ ስምዒታተይ ምስ ገዛእ ርእሰይውን ከይተረፈ ግልጺ ኣይነበርኩን፡ እንተኾነ ግን ኮቪድ ኣብ ውሽጠይ ገለ ነገር ተኲሱ፡ ስለዚ እቶም ኣነ ንምጽዋር ዝጥቀመሎም ዝነበሩ ሜላታት ኣይምሰርሑን። እቲ ኣማኻሪ ስምዒታተይን ምስ ስምዒታተይ ዘሎኒ ርክብን ንምፍላጥ ዝተፈላለየ መላመዲ ይገብር እዩ። ንኣብነት ነቲ ስምዒት ብሕብሪ ክገልጾ ምሕታት ዝኣመሰለ ሜላታት።"
 
"እቲ ምኽሪ ይሕግዘኒ አሎ። መብዛሕትኡ ጊዜ ብዛዕባ ስምዒታተይ ምስ ገዛእ ርእሰይውን ከይተረፈ ግልጺ ኣይነበርኩን፡ እንተኾነ ግን ኮቪድ ኣብ ውሽጠይ ገለ ነገር ተኲሱ ስለዚ እቶም ኣነ ንምጽዋር ዝጥቀመሎም ዝነበሩ ሜላታት ኣይምሰርሑን።"
 
"ምስ ሓንቲ ነርስ ዝኾነት መሓዛይን ምስ ስድራ ቤታን ኣባል ንምርኻብ ዝፍቀዶ ጉጅለ እየ፡ ግና ኣብ ዝሓለፈ ዓመት አርባዕተ ግዜ ጥራይ እየ ርእየዮ። ምስ መሓዙተይ ብቪድዮ እራኸብ እኳ እንተኾንኩ አቀዲመ ግን ጽቡቅ ከዕርፍን ሓይሊ ክረክብ ኣለኢ። ብዘይካዚ ምስቶም ኣብ Long Covid Facebook Group ዝርከቡ ሰባት ምዕላል ብሓቂ ሓጊዙኒ እዩ። ብምንታይ ትሓልፍ ከምዘለኻ ምስ ዝርድኦም ሰባት ከተዕልልን ሓሳባት ክትለዋወጥን ባህ ዜብል እዩ። ስለዚ ኸኣ እየ ብዛዕባ ህይወት፣ ምልክታት ናይቲ ሕማም፣ ናይ መጻኢ ሕልምታት ንምዝርራብ ኣዘውቲራ እትእከብ ናይ ብሕቲ ጉጅለ ፌስቡክ ዘቆምኩ። ነዚ ጸገም እዚ ንምጽዋር ዚቃለሱ ሰባት ከም ዘለዉ እፈልጥ ስለ ዝነበርኩ ኩሉ ሰብ በይኑ ከም ዘይኮነ ኮይኑ ክስምዖ ደለኹ። ኩላትና ፈተውትናን ስድራቤትናን ክኾኑልና ብዘይከእሉሉ መገዲ ነንሓድሕድና ንደጋገፍ ኢና።”"
 
“ንእምሮኣዊ ጥዕናይ ኢለ ዝገብሮ ዝጸናሕኩ ካልእ ነገራት፡ ዪን ዮጋ፣ ምስትንታን፣ ኩነታት ስምዒተይ መዐልታዊ ምምዝጋብ፣ ከም ‘ውን ናይ ፈጠራ ጽሑፍ ምጽሓፍ እዩ። ጸጋመይቲ ኢደይ እትዓዪ እኳ እንተዘየላ ከምኡ’ውን ዓኼላይ ስለዝኾንኩ፡ ብየማነይቲ ኢደይ እየ ክጽሕፍ ዘሎኒ። 
 
ሽሪን ናብ መጻኢ ብምጥማት ድሕሪ ሓጺር እዋን ኣብ ገሊኡ ኩነታት ነቶም ንነዊሕ ዝሓመሙ፡ ንምልክታቱ ንምቅላል ዝሕግዝ ክትባት ክትረክብ ተስፋ ትገብር። 
 
ኣካላዊ ጥዕናን አእምሮኣዊ ጥዕናን ኣጸቢቑ ይተኣሳሰር እዩ። ሰባት ነባሪ ኣካላዊ ሕማም ምስ ዝህልዎም መብዛሕትኡ ግዜ አእምሮኣዊ ጥዕንኦም’ውን ይትንከፍ እዩ። 

ንኣእምሮአዊ ጥዕናኻ ክትሕልወሉ እትኽእል መገድታት ኣሎ:

1. ዓቅምኻ ፍለጥ: ካብ መጠን ንላዕሊ ኣይትጽዓር ወይ ንርእስኻ እምብዛ ኣይትደፋፍኣያ። በቲ ንዓኻ ዝምጥን ፍጥነት ኪድ ካልኦት ካብቲ ክትቆጻጸሮ እትኽእል ንላዕሊ ንኽትገብር ጸቕጢ ኪገብሩልካ ኣይትፍቀድ። 
2. ርክብካ ሓሉ: ብእተኻእለካ መጠን ምስቶም እትቐርቦም ሰባት ንምርኻብ ግዜ ንኽትምድብ ጸዓር። ብዛዕባ ስምዒትካ ንእትኣምኖም ሰባት አዘራርቦም። ብኢንተርነት ዚዓያ ጉጅለታት እውን ካብቶም ተመሳሳሊ ተመክሮ ዘሕለፉ ሰባት ደገፍ ናይ ምርካብ ኣጋጣሚ ይኸፍታ እየን።  
3. ምስ ተፈጥሮ ግዜ ኣሕልፍ: ኣብ ግዳም ክትወጽ እንተኽኢልካ ምስ ተፈጥሮ ምቅርራብ ንኣእምሮኣዊ ጥዕናኻ ብዙሕ ኪጠቕመካ ይኽእል እዩ። ርሒቕካ ክትጎዓዝ እንተዘይክኢልካ ካብ ስፍራ ኣታኽልቲ ወይ ካብ ምክንኻን ኣታኽልቲ ኣብ ገዛኻ ክትረብሕ ትኽእል ኢኻ።  
4. ናይ ምዝንጋዕ ሜላታት ወይ ብምስትብሃል ከተስተንትን ፈትን: NHS ብዙሕ መምርሒ ዘለዎ ናይ ምዝንጋዕ መላመዲ ኣለዎ  እዚ ኸኣ ንኣካላትካን ንኣእምሮኻን ዘፏኽስ እዩ። 
ተወሳኺ መምርሒ ኣብ ናትና ማእከል ኮቪድ ይርከብ።