ሂወት ኣብ እዋን ለበዳ ኮሮና ናይ ስነ-ኣእምሮ ጸገም ምስ ዝህልወካ

ለበዳ ኮቪድ 19 ናይ ስነ-ኣእምሮ ጥዕና ጸገማት ንዘሎና ብፍላይ ዝያዳ በዳሂ ክኸውን ይኽእል፦ ኣበየናይ ደረጃ ናይቲ ጉዕዞ ከምዘሎና ብዘየገድስ።

ኣብዚ እዋን በዚ ጉዳይ ንሽገር እንተሃሊና፡ ሓገዝ ንምርካብ ከቢድ ኮይኑ ክንረኽቦ ንኽእል። መብዛሕቱ እዋን ዋላ ደሓን እንተሓለፍናዮ፡ ነቲ ልሙድ ንጸገማትና ንሰግረሉ ኣገባብ ብቐጻልነት ክንስዕቦ ክኸብደና ይኽእል። ኣብዚ እዋን ነዚ ኩነታት ምስጋር ከቢዱካ እንተሃልዩ፡ ዝርዝር ናይ ሓገዝ ቁጽርታት ተሌፎንን ሓገዝቲ ጽሑፋትን ክትረክብ ነዚ ሊንክ ጠውቕ፦ ጠውቕ   

ስለምንታይ እዩ ኮቪድ 19 ዓቢ ኣርእስቲ ዝኸውን ነቶም ናይ ስነ-ኣእምሮ ጥዕና ጸገማት ዘሎና?

እቲ ዘሕዝን፡ እቶም ናይ ስነ-ኣእምሮ ጥዕና ጸገማት ዘሎና ዝያዳ ናይ ዘይምዕሩይነት ከምኡ’ውን ናይ ጥዕና ብድሆታት ከጋጥመና ዝኽእል ምዃኑ እዩ። ዝያዳ ተነጽሎታት ከጋጥመና ይኽእል፡ ከምኡ’ውን ንኻልኦት ሕማማት ዝያዳ ዝተቓላዕና ንኸውን፡ እዚ ድማ ንኮቪድ 19’ውን ዝያዳ ተነቀፍቲ ይገብረና፡ መብዛሕትኡ እዋን፡ ዋላ ኣብቲ ዝሓሸ ዝበሃል ግዜ ከይተረፈ፡ ሓገዝ ምሕታትን ምርካብን ይኸብደና።   

ሓደ ሓደ እዋን ኣብ ሂወትና ተነቢሩ ዘሎ ቀይድታትን ማዕከናት ዜና ድማ ብዛዕባ እዚ ለበዳ ዘቕርብዎ ጸብጻባትን ምስቲ ዘሎና ናይ ስነ-ኣእምሮ ጥዕና ተመኩሮን ምስ ካልኦት ናይ ስነ-ልቦናዊ ቁስልታትና ክጋጮ ይኽእል። እዚ ድማ ቅድሚ ሕጂ ምስ ፖሊስ፡ ወይ ምስ ናይ ገበናዊ ቤትፍርዲ ዘራኽብ ኣጋጣሚ እንተነይሩና፡ ወይ ድማ ኣብ ሆስፒታል ተዓቚብና እንተኔርና ክጋደድ ይኽእል።

ነቲ ልሙድ ሓገዝ ንረኽበሉ፡ ኣዕሩኽትና ንርእየሉ፡ ወይ ናብ ናይ መዛኑ ሓገዝ/ ናብ ጉጅለ ሓድሕዳዊ ሓገዝ እንከደሉ ንኽእል ኣጋጣሚ ከይህልወና ይኽእል። ምናልባት ገዛኻ ውሑስ ቦታ ዘይክኸውን ይኽእል። ወሃብቲ ኣገልግሎታት ኣብዚ እዋን ኣብ ልዑል ጸቕጢ ይርከቡ፡ ስለዚ ንሂወትና ኣገደስቲ ዝኾኑ ሞያዊ ርክባት እናተቐየሩ ይኸዱ ኣለዉ። ንረኽቦም ሓገዛት ተቐይሮም ይህልዉ፡ ስለዚ ድማ ነቶም ዝለመድናዮም ኣባላት ሓገዝና ዘይክንርእዮም ንኽእል ኢና።

ጸገማትና፡ ወይ ድማ ስነ-ኣእምሮኣዊ ጥዕናና እናጎደለ ምኻዱ፡ ነቶም ንፈትዎም ሰብና፡ ንሓጋዚ ትካል፡ ከምኡ’ውን ን NHS ተወሳኺ ሰኸም ከምዝገብረና ኮይኑ ክስመዓና ይኽእል።  

እንታይ ይስመዓና ብዘየገድስ፡ እዚ ንምሉእ ዓለም በዲሁ ዘሎ እዋን ዋጋ ዘኽፍለና ምዃኑ ርዱእን፡ ትጽበዮን ነገር እዩ።

ኣብዚ እዋን ስነ-ኣእምሮኣዊ ጥዕናና ንምክንኻን ክንወስዶም እንኽእል ስጉምትታት

ኣብዚ እዋን ኣብ ዙርያ ጥዕና ስነ-ኣእምሮ ብዙሕ ምኽርታት ይዝርጋሕ ኣሎ፡ መብዛሕትኡ ድማ ነቶም ናይ ስነ-ኣእምሮ ጥዕና ጸገማት ዘሎና ጠቓሚ እዩ። 

እዞም ዝስዕቡ ሓሳባት ከም መበገሲ ክሕግዙና ይኽእሉ እዮም። ካብዚኦም ዝኾነ ክንገብሮ ንኽእልን ጽቡቕ ኮይኑ ዝስመዓናን እንተሃልዩ፡ ንዕዑ ምግባር እኹል እዩ።

1. ኣብ ዝኸኣልካሉ፡ መሰረታውያን ነገራት ግበር

ምምጋብ፡ ምድቃስ፡ ምንቅስቓስ (ኣብ ገዛ ይኹን ኣብ ደገ)፡ ከምኡ ድማ እኹል ፈሳሲ ትወስድ ከምዘሎኻ ምርግጋጽ፡ እዚኣቶም መሰረታውያን ዓንድታት ናይ ሂወት እዮም። ንስነ-ኣእምሮኣዊ ጥዕናና ድማ ኣገደስቲ እዮም - ግና ኣብዚ ከምዚ ዓይነት እዋን፡ ከበድቲ ኮይኖም ክስምዑኻ ይኽእሉ።

2.  ሓገዝ ክትቅበል ብቑዕ ምዃንካ ክትቅበሎ ፈትን።

ሓገዝ ምሕታት ከቢድ እዩ፡ ናይ ሰባት ግዜ ክትወስድ ብቑዕ ከምዝኾንካ ምእማን’ውን ክኸብድ ይኽእል። ንስኻ ዝወሃብ ከምዘሎካ‘ውን ምእማን ክኸብድ ይኽእል። ሓገዝ ክትረክብ ብቑዕ ኢኻ። ንገዛእ ርእስኻ ጽቡቕ ሕሰበላ። ንርእስኻ ምድንጋጽ ኩሉ ሳዕ ኣገዳሲ እዩ - ዋላ እንተኸበደ።  

3.  ምስቶም ዝሕግዙኻ ሞያውያን፡ ወይ ካልኦት ናይ ሓገዝ ጋንታ ውጥን ክትገብር ፈትን

ካብ ወሃብቲ ኣገልግሎት ስነ-ኣእምሮኣዊ ጥዕና፡ ወይ ካብ ካልኦት ትካላት ሓገዛት ትረክብ እንተድኣ ሃሊኻ፡ ብምኽንያት እዚ ለበዳ ብዛዕባ ክቕየሩ ዝኽእሉ ነገራት ሕተቶም። እንተኽኢልካ፡ ዘድልየካ ክትሓትት ፈትን። ዘለካ ግድላት ክተረድእ ትኽእል ኮይኑ እንተዘይተሰሚዑካ፡ ፈታዊ ወይ ኣባል ስድራቤትካ ኣብ ምግላጽ ክሕግዘካ ዝኽእል እንተኾይኑ ሕተት። ወይ ድማ ክትጽሕፎ ፈትን። 

4. ናይ ሓገዝ ዓንኬል ክትሃንጽ ፈትን

ናይ ሓገዝ ዓንኬል እንብሎ፡ እዋን ምስ ጸንከረ ክሕግዙኻ ኣብ ዙርያኻ ኣዳሊኻዮም እትጸንሕ ሰባትን መሳለጥያን እዮም። እቲ ሓገዝ ተግባራዊ ወይ ድማ ስነ-ልቦናዊ ሓገዛት እዩ። ናይ ሓገዝ ዓንኬል ብኣካል ንዝግበር ናይ ሰብ ሓገዝ ወይ ዲጂታል፡ ማለት ከም ናይ ዋትሳፕ ግሩፕ ዝኣመሰለ - ከጠቓልል ይኽእል።

5.  ምስ ሰባት ርክባት ክትሃንጽን ክትዕቅብን ፈትን፡ ዋላ ዝኸብድ እንተመሰለ።

መብዛሕትና ኣብ መንጎ ብሕታውነትን ምስ ካልኦት ምዃንን ሚዛናዊ ኣካይዳ የድልየና። ንበይንኻ ክትከውን ክትግደድ ከሎኻ ሃሳይ እዩ፡ ምስ ካልኦት ርክብ ምህላው ድማ ንጥዕና ኣእምሮና ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ።

ምስ ሰባት ብኢንተርነት ወይ ብተሌፎን ምርኻብ ኣዝዩ ሓጋዚ እዩ - ግና ዓቕልኻ ዘጽብብን ድንግርግር ዘብልን’ውን እዩ። ዝተፈላለዩ ሶፍትዌራት ወይ ድማ ናይ ኢንተርነት መራኸቢታት ከመይ ከምዝሰርሑ ክትፈልጦምን ኣየኖት’ዮም ድማ ንዓኻ ኣገደስቲ (ኣለዉ እንተኾይኖም) ከተለሊይን ግዜ ክወስድ ይኽእል።

6.  ቅድሚ ሕጂ ንጸገማትካ ኣብ ዝመከትካሉ ተመኩሮ ክትምርኮስ ፈትን 

ናይ ስነ-ኣእምሮ ጥዕና ጸገማት ተሞኪርካ እንተኔርካ፡ ካብ ሰብ ዝተነጸልካሎም፡ ዕሽሽ ዝተበሃልካሎም ወይ ድማ ብብዙሕ ብድሆታት ዝሓለፍካሎም ኣጋጣሚታት ይህልዉ እዮም። ነቲ ክትምክቶ ዝኸኣልካ ጸገማት ርኢኻ ድማ ብርእስኻ ተገሪምካ ዝነበርካሉ ግዜ ክህሉ ይኽእል እዩ። ሕጂ እምበኣር ንዕኡ ዘኪርካ ነቲ ሽዑ ዝቐሰምካዮ ትምህርቲ ኣብ ግብሪ ተውዕለሉን ግዜ እዩ። መዓልታዊ ዝኾነ ጽቡቕ ነገር ንነፍስኻ ክትገብረላን፡ ከምኡ ድማ፡ ዋላ ነተን ንኣሽቱ ትብለን ዓወታትካ ከይተረፈ ክትሕጎሰለን ፈትን - ዋላ ጸጉርኻ ምሕጻብ ወይ ብእግርኻ ክትዛወር ናብ ደገ ምውጻእ እንተኾነ።

7.  ዝስመዓካ ክትዛረብ ፈትን - ንኻልኦትን ኣብ በይንኻን

እዋን ምስ ጸንከረ ዝተሰምዓና ክንዛረብ ከቢድ ክኸውን ይኽእል እዩ። ምትንፋሱ ግን ሓጋዚ ክኸውን ይኽእል እዩ - ምስ ሰብ ይኹን ኣብ በይንና።  ትኣምኖም ሰባት እንተሃልዮምኻ ጽቡቕ እዩ፡ ግና ዋላ እንተዘይሃለዉኻ፡ ሓሳባትካ ምጽሓፍን መሊስካ ምርኣዮምን ኣዝዩ ሓጋዚ እዩ። ገለ ገለ ሰባት፡ ብዛዕባ ዘሐጎሶም፡ ወይ ብዛዕባ ዝተመሃሩዎ፡ ዋላ ንኣሽቱ ነገራት ይኹኑ ብዘየገድስ፡ መዘከርታ ምጽሓፍ ሓጋዚ ኮይኑ ይረኽብዎ።

8. ዜና እትርእየሉ ወይ እትሰምዓሉ ግዜያት ክትድርቶ ፈትን

ኩሉ ዜና ብዛዕባ ኮሮናቫይረስ እዩ ዘሎ፡ እዚ ድማ ነቲ ሻቕሎትና ወይ ድማ ንምስትንታንና የዛይዶ፡ ንነፍስወከፍ ሓሳብ ኣብ ርእስና ከም እነኾምስዖ ይገብረና። በዚ ጉዳይ ትሽገር እንተኾይንካ፡ ኣብ መዓልቲ ሓንቲ ናይ ዜና ምንጪ ጥራይ ከም እተንብብ ወይ ከም እትሰምዕ ግበር፡ ሽዑ ኣጥፊእካያ ናብ ካልእ ስራሕካ እቶ - ዋላ’ኳ እዚ  ኣብዚ እዋን ንኹላትና ከቢድ እንተኾነ።

9.  ንሕጂ ጥራይ ክትነብር ፈትን

መብዛሕትና ነቲ ሕጂ ንነብሮ ዘሎና ናብራ ዝጸልዉ ናይ ሕሉፍ ታሪኻት ኣለዉና። መብዛሕትና ድማ ኣብ መጻኢ ኩነታትና ከመይ ከምዝኸውን የሻቕለና። ክልቲኡ ኣገዳሲ እዩ - ብመንጽር ንሂወትካ ምርዳእን ውጥን ምግባርን ክርአ ኸሎ - ግና እዚ ናይ ኮሮናቫይረስ ቀይድታት ክሳዕ ዘሎ እዋን፡ ንሕጂ ጥራይ ምንባር ሓጋዚ ክኸውን ይኽእል። እንተኽኢልካ ነናይ መዓልቱ ጥራይ ሕሰብ።

እዚ ማለት ነቲ ሕሉፍካን፡ ንዓኻ ዘለዎ ትርጉምን፡ ኣኽቢርካ ምርኣይ ኣብ ቦትኡ ኸሎ፡ ግና ሕጂ ንነፍስወከፍ ደቒቕ፡ ሰዓትን፡ መዓልትን ከም ሓድሽ ዕድል ጥራይ ዘይኮነ ከም ናብ መወዳእታ ናይዚ ኩነታት ዘቕርበና ሓደ መሳልል ወሲድካ ምሕላፉ ማለት እዩ።

ንርእስና ይቕሬታ ኣብ ምግባርን ምክንኻንን ክንሰርሕ እንተኽኢልና ሓጋዚ ክኸውን እዩ። ዘሎና እንኮ ኣማራጺ ንቕድሚት ምድፋእ እዩ።

10.  እንተኽኢልካ፡ ኣካል ናይ ማሕበረሰብካ ክትከውንን ክትሕግዝን ፈትን

ጽቡቕ ይስመዓካ እንተሃልዩ፡ ኣብ ማሕበረሰብካ ንኽትሕግዝ ክትገብሮ ትኽእል ነገራት ክህሉ ይኽእል እዩ - ብፍላይ ኣብ ገዛ እንተሃሊኻ። ናይ ጎረባብትኻ ኣኽላባት ምዝዋር፡ መግቢ ምብጻሕ፡ ወይ ድማ ኣብ ውሽጥ’ቲ ማሕበረሰብ ብተበጉሶ ኣብ ዝግበር ንጥፈታት ወለንተኛ ምዃን፡ ገለ ገለ ኣስተዋጽኦ ክትገብረሉ እትኽእል ጽቡቕ ኣጋጣሚታት እዩ።

This translation was funded by Foundation Scotland and the National Emergencies Trust and distributed by the Scottish Refugee Council.