Gofalu am eich iechyd meddwl wrth weithio’n ystod yr argyfwng Coronafeirws

Adolygwyd y dudalen ar 11 Medi 2020

Mae'r Sefydliad Iechyd Meddwl yn rhan o'r ymateb iechyd meddwl cenedlaethol yn ystod yr achosion o coronafeirws. Mae cyngor y llywodraeth, sydd wedi'i gynllunio i'n cadw ni'n ddiogel, yn cael ei adolygu'n gyson a bydd yn wahanol yn dibynnu ar ble rydych chi'n byw: mwy o fanylion a’r wybodaeth ddiweddaraf.

Mae ein bywyd gwaith wedi bod yn newid ers tipyn bellach – ond mae dyfodiad pandemig y coronafeirws (COVID-19) wedi arwain at newid aruthrol, mwy o ansicrwydd, a heriau newydd i lawer ohonom. 

Mae’r dudalen hon yn trafod iechyd meddwl a gwaith yn ystod yr argyfwng Coronafeirws.

Mae cynghorion mwy cyffredinol ar sut i ofalu am eich iechyd meddwl yn y gwaith  i’w cael yn ein canllaw 'Sut i gefnogi iechyd meddwl yn y gwaith'

  • Cynghorion ar weithio gartref a gweithio o bell 

  • Cynghorion ar gyfer Cyflogwyr ac Arweinwyr 

  • Mynd i’r gwaith lle bo hynny’n angenrheidiol (Gallai’r rheolau ynghylch trafnidiaeth gyhoeddus amrywio mewn gwahanol rannau o’r DU, felly gwiriwch cyn teithio.) 

Dychwelyd i’r gwaith wrth i’r cyfyngiadau lacio

Fe newidiodd ein bywydau gwaith yn sylweddol pan ddechreuodd y cyfyngiadau ar symud. Wrth i’r cyfnod cloi lacio, bydd ein bywydau gwaith yn newid eto.  

Nid yw dod allan o’r cyfnod cloi yn ddewis i lawer ohonom. Ledled y wlad mae galwadau ar bobl i ddychwelyd i’w gwaith, hyd yn oed pan mai’r cyngor swyddogol yw gweithio gartref lle bo hynny’n bosib. Weithiau ni fydd hyn yn bosib ac mae’r syniad o ddychwelyd yn golygu bod angen cydbwyso’r peryglon diogelwch posibl i ni’n hunain a’n teulu, gyda’r angen i ennill arian, ail-gychwyn yr economi a darparu gwasanaeth i eraill.   

Efallai y bydd gennym lawer o deimladau cymysg ynglŷn â dychwelyd i’r gwaith – gallai fod yn gyffrous ac yn rhywbeth rydym wedi gobeithio amdano neu efallai y byddwn yn flin am ein bod yn cael ein gorfodi i fynd yn ô i weithio’n rhy gyflym. Efallai y byddwn yn poeni am drafnidiaeth gyhoeddus neu am ymbellhau cymdeithasol wrth weithio. Efallai y byddwn yn flin neu’n rhwystredig â’n cyflogwyr, neu gyda chanllawiau’r llywodraeth ar gyfer ein diwydiant. Efallai y bydd amgylchiadau ein gwaith yn achosi gorbryder neu rwystredigaeth i ni – yn enwedig os bydd ymddygiad neu ddewisiadau pobl eraill yn cynyddu’r risg i ni o ddal y feirws.   

Os ydych ar absenoldeb ffyrlo, efallai eich bod wedi dod o hyd i ffyrdd o dreulio’ch amser – gydag ymrwymiadau teulu, gwirfoddoli hobïau neu ddysgu sgiliau newydd. Gallai ailgysylltu â gwaith gymryd amser, a gobeithio y bydd gennych amser i gynllunio pryd byddwch yn debygol o ddychwelyd, neu hyd yn oed gael y cyfle i ddychwelyd yn raddol.  

Mae’n werth trin dychwelyd i’r gwaith fel dychwelyd o unrhyw absenoldeb hir – gan ddod yn ôl i drefn yn raddol a rhoi heibio’r pethau y buoch yn eu gwneud yn y cyfnod cloi. Yn yr un modd, efallai eich bod wedi eich rhoi ar ffyrlo’n ddiweddar wrth i’r cynllun gau ar gyfer newydd ddyfodiaid. Os felly, mae yna lawer o gyngor ar gael gan bobl sydd â phrofiad o ffyrlo – ond efallai bod gorffwys yn flaenoriaeth i chi ac os felly, mae hynny’n iawn.   

Ceisiwch ddarganfod pa gefnogaeth sydd ar gael i chi drwy eich gwaith, a defnyddiwch bethau fel gwasanaethau cymorth gweithwyr. Fe allech ystyried ymaelodi ag undeb neu gymdeithas fasnach i gael cyngor a gwybodaeth ynglŷn â’r hyn mae eraill yn ei wneud.  Os ydych yn rheolwr, cymerwch amser i gael sgwrs â’ch timau a byddwch yn ymwybodol o’r heriau iechyd meddwl wrth iddynt ddychwelyd.  Os nad ydych yn ôl yn y gweithle eto, gallech feddwl am ffyrdd, o fewn y rheolau, y gallech ailgysylltu â chydweithwyr – mae mynd am dro neu gyfarfod, gan barchu ymbellhau cymdeithasol, yn ffyrdd da o ddechrau meddwl am waith unwaith eto.   

Fel gydag unrhyw gyfnod o straen dwys heb ryddhad, pan gaiff y straen ei godi, weithiau mae yna effaith ar iechyd corfforol neu iechyd meddwl. Mae’n bosibl, wrth i’r cyfnod cloi lacio, efallai y byddwch yn sylweddoli pa mor anodd y mae pethau wedi bod ac efallai y byddwch yn teimlo’n sâl neu’n isel.  

Mae’n bwysig eich bod yn ceisio defnyddio pethau fel gwyliau blynyddol i ail egnïo hyd yn oed os mai eich greddf yw peidio â gwneud hynny. Os oes gennych blant, gall cymryd amser i ffwrdd o’r gwaith yn ystod gwyliau’r haf fod yn adferol iawn – os nad ydych yn gweithio ac oes nad oes pwysau i gwblhau gwaith ysgol a gwaith yn ystod cyfnod cloi llawn, efallai y byddwch yn gweld fod pob un ohonoch yn gallu ymlacio ac ailgryfhau. 

Os ydych wedi bod yn mynd i weithio fel arfer yn ystod y cyfnod cloi, efallai na fydd pethau fel pe baent yn newid llawer i ddechrau – ond wrth i draffig gynyddu, a mwy o bobl yn mynd o gwmpas eu bywydau bob dydd, bydd y pwysau ar weithwyr allweddol o bob math yn cynyddu, ond efallai na fydd y gofynion yn gostwng. Wrth i ni symud ymlaen, mae’n rhaid i ni gydnabod beichiau gweithwyr allweddol ar draws yr economi  a sicrhau bod gweithwyr allweddol, o weithwyr GIG i yrrwyr danfon, yn gallu dod at eu hunain a phrosesu trawma ac effeithiau gwaith dwys. Os ydych yn weithiwr allweddol, gallai hynny olygu gwneud lle ac amser i chi ddod at eich hun, a defnyddio’r gefnogaeth sydd ar gael i chi. 

Cynghorion i Gyflogwyr ac Arweinwyr

1. Rhannwch ffynonellau dibynadwy a dilynwch gyngor swyddogol gan:

Ceisiwch beidio â rhannu nac annog gweithwyr i rannu erthyglau o ffynonellau dibynadwy y dylid eu cylchredeg gan fod llawer o ddyfalu’n digwydd.  

2. Siaradwch â’ch pobl  

Fe allech gadw cysylltiad rheolaidd, dyddiol o bosib, gyda’ch pobl – y boblogaeth gyffredinol, y rheolwyr a’r goruchwylwyr.  

Ceisiwch fod yn onest a dechrau trwy gydnabod yr ansicrwydd a’r straen y mae’n ei achosi, Byddwch yn barod i ddweud nad ydych yn gwybod ac y byddwch yn mynd yn ôl at bobl gydag atebion.  

Mae hyn yn bwysig boed pobl yn y gweithle neu gartref. Sicrhewch, ynghyd â chyfathrebu rheolaidd â’ch staff, eich bod yn cyfathrebu â rheolwyr llinell hefyd.   

3. Mae gan bawb iechyd meddwl – ystyriwch effaith hyn yn gyffredinol 

Mae gennym oll iechyd meddwl, a beth bynnag fo’n hamgylchiadau mae’r argyfwng hwn yn mynd i effeithio ar sut rydym yn meddwl a theimlo amdanom ein hunain a’r byd yr ydym yn byw ynddo.  Mae gwaith da yn wych ar gyfer ein hiechyd meddwl ac mae’n bwysig ein bod yn cadw’r cyfle i fwynhau buddion gwaith bryd bynnag y gallwn.    

Mae rhai pobl mewn mwy o berygl o fod ag iechyd meddwl gwael. Pan fyddwch yn cynllunio eich ymateb, ystyriwch sut mae’n effeithio ar staff â nodweddion gwarchodedig (rhyw, oed, anabledd, hil, cyfeiriadedd rhywiol ac ati) neu heriau eraill (e.e. sut gallai pobl o gefndiroedd Eidalaidd neu Asiaidd  fod yn wynebu ymddygiad gwahaniaethol) – ac addasu’n unol â hynny. Ceisiwch weithredu mewn ffordd sy’n gwarchod iechyd corfforol ac iechyd meddwl staff – gan ddechrau gyda’r rhai â’r angen pennaf.    

4. Cofiwch fod gan fregusrwydd sawl gwedd  

Mae llawer o siarad am fregusrwydd corfforol mewn perthynas â’r Coronafeirws. Ond bydd uwch reolwyr yn teimlo’n fregus hefyd wrth gynnig arweiniad mewn amgylchiadau anarferol.  Helpwch eich gilydd i gadw’n ddigynnwrf  drwy annog ac atgoffa pawb gwaith cystal maent yn ei wneud.   

Gall hwn fod yn amser neilltuol o anodd i bobl â phroblemau iechyd meddwl cyfredol neu hanesyddol. Gall aros gartref esgor ar atgofion o amseroedd drwg i rai sydd wedi profi iselder neu drawma. Sicrhewch eich bod yn adnabod eich pobl a gwnewch ychydig mwy i’r rhai sy’n fwy bregus os sylwch ar newidiadau yn eu hymddygiad.   

Dan yr amgylchiadau hyn fe allai pobl ddatgelu problemau iechyd meddwl nad ydynt wedi eu trafod o’r blaen yn y gwaith. Ymdriniwch â datgeliadau newydd yn barchus a thosturiol a gwnewch addasiadau. 

5. Hyrwyddwch fynediad at gefnogaeth  

Efallai y byddwch yn darparu mynediad at wasanaethau cefnogol drwy’r gweithle – os felly, sicrhewch eu bod wedi eu hysbysebu’n dda a chanfyddwch a oes adnoddau penodol ynglŷn â’r argyfwng.  

Sicrhewch fod pobl hefyd yn gwybod lle i fynd ag â phwy y dylent siarad yn fewnol. Os oes gennych bencampwyr iechyd meddwl, cynghreirwyr, neu griw cymorth cyntaf iechyd meddwl sicrhewch fod yr wybodaeth ddiweddaraf ganddynt, ac, os ydych yn newid arferion gweithio, bod y rhwydwaith hwn o gefnogaeth iechyd meddwl yn parhau os yw’n bosibl.   

6. Defnyddiwch dechnoleg ar gyfer gwaith ac ar gyfer agweddau cymdeithasol gwaith  

Cynigiwch gyngor i’r rheiny nad ydynt wedi arfer gweithio o bell a darparwch offer a chefnogaeth i staff ddefnyddio technoleg er mwyn cadw mewn cysylltiad â’i gilydd.   

Anogwch bobl i gynnal sgyrsiau anffurfiol hefyd os ydynt yn gweithio’n rhithwir. Efallai bod gennych system negesydd neu ryngrwyd fel Slack neu MS Teams – ond mae negeseuon testun a galwadau’n gweithio hefyd.  Fe allech hefyd roi cynnig ar ginio neu baned fideo a dathliadau pen-blwydd rhithwir. Gyda thimau, mae gwneud galwadau gwirio rheolaidd yn syniad da.  

7. Ceisiwch weld cyfleoedd ar gyfer twf yn ogystal â chynllunio  

Ystyriwch a oes tasgau y gallwch eu gwneud os caiff busnes arferol ei amharu – mae cynllunio, datblygiad staff, dal i fyny â gwaith gweinyddol oll yn dasgau y gellir eu gwneud a fydd yn cynyddu eich parodrwydd i ailafael yn eich busnes fel arfer yn ddiweddarach. Os gallwch, rhowch wybodaeth i staff am gyfleoedd i wirfoddoli, cynlluniau cefnogi cymunedol a banciau bwyd lleol.    

8. Anogwch gynllunio personol a hunanofal  

Anogwch eich pobl i gynllunio sut fyddant yn ymdopi dan amgylchiadau hunanynysu neu gwarantin. Gwiriwch ein  cyngor diweddaraf, ac anogwch bobl i drafod eu cynlluniau gyda’u rheolwyr llinell.  Cadwch mewn cysylltiad â phobl sy’n ymbellhau’n gymdeithasol gartref neu’n hunanynysu gyda symptomau.

Mynd i’r gwaith lle bo hynny’n angenrheidiol

Os ydych yn weithiwr allweddol ac yn mynd i weithio’n ystod yr epidemig, diolch i chi am bopeth rydych yn ei wneud yn ein cymunedau.   

Fe fydd yn teimlo’n anarferol, ac fe allai ychwanegu at eich pryder, neu bryder eich anwyliad. 

  • Os gallwch leihau eich teithio, ystyriwch wneud hynny, neu newid eich dull teithio neu pryd rydych yn teithio er mwyn lleihau teithio oriau brig a chynyddu’r pellter rhyngoch chi ac eraill fel y gallwch gadw at ganllawiau ymbellhau cymdeithasol 

  • Cadwch at y mesurau hylendid manwl a gynghorir gan awdurdodau. Mae golchi dwylo, dal tisian a pheswch a pheidio â chyffwrdd eich wyneb yn parhau i fod yn allweddol wrth atal y feirws rhag lledaenu.    

  • Mae’r feirws yn debygol o fod yn brif destun sgwrs yn y gwaith. Ceisiwch leihau mân siarad a hel clecs am y newyddion a straeon personol a glywsoch. Gall helpu i leihau pryderon pobl.  

  • Chwiliwch am gyngor penodol gan eich undeb, sefydliadau masnach a’r wasg fasnach. Mae’r adnodd hwn gan y gymdeithas gofal dwys yn enghraifft dda o ble gellir cefnogi staff hanfodol yn y rheng flaen a chefnogi ein gilydd.

Cynghorion ar gyfer gweithio gartref a gweithio o bell

TG a thechnoleg 

I lawer ohonom fe fydd TG a thechnoleg yn achubiaeth mewn cyfnod lle fydd ein patrymau gweithio’n newid. Fodd bynnag, i rai ohonom, gall gorfod treulio llawer o’n hamser gweithio ar-lein olygu tipyn o addasu, yn enwedig os nad yw technoleg yn dod yn hawdd i ni. Dyma rai pethau y gallwch eu gwneud i’ch helpu chi i addasu:

  • Gofynnwch am gymorth gyda TG – gan eich adran TG neu gan eich cydweithwyr. Lle bo’n bosib ceisiwch ddefnyddio offer a ddarparwyd gan eich gwaith – ond, os gwelwch nad oes dewis arall gallwch ddefnyddio’r rhan fwyaf o feddalwedd cynadledda ar eich ffôn symudol a’ch tabled. 
  • Defnyddiwch ganllawiau hyfforddi ar-lein i’ch helpu i ddysgu sgiliau newydd – mae gan Microsoft, a chwmnïau eraill sy’n darparu meddalwedd gweithio o bell ac mae ganddynt fideos da, am ddim i’ch helpu.   
  • Ceisiwch ddefnyddio galwadau fideo bryd bynnag y gallwch – does dim all gymryd lle gweld wyneb person arall. Os nad yw fideo-gynadledda ar gael i chi, ceisiwch ddefnyddio WhatsApp ar gyfer galwadau fideo syml gyda chydweithwyr.  Ceisiwch gadw at y drefn oedd gennych gyda chydweithiwr cyn y cyfnod hwn, er enghraifft os oeddech yn cyfarfod wyneb yn wyneb â chydweithiwr yn y swyddfa – gwnewch yr un peth yn rhithiol hefyd – boed drwy fideo, galwad ffôn/e-bost. 
  • Ceisiwch gadw eich sianelau gwaith yn glir ar gyfer materion gwaith. Crëwch sianelau cymdeithasol ar eich mewnrwyd neu ar eich teclyn anfon neges er mwyn creu lle i gadw cysylltiad, a bod yn gymdeithasol gyda’ch cydweithwyr tu draw i faterion gwaith, megis rhannu ryseitiau neu rannu lluniau o’ch anifeiliaid anwes.   
  • Meddyliwch am eich arddull gweithio digidol a sut mae’n plethu ag eraill yn eich tîm – mae arnoch angen dod o hyd i rythm. Nid yw anfon e-bost yn golygu bod pawb wedi ei ddarllen – ac mae rhai pobl yn hoff o anfon e-bost ar adegau tawelach – ond nid ydynt, o angenrheidrwydd, yn disgwyl i chi ateb.

Dilyn trefn o weithio

Gall gweithio gartref neu o bell fod yn heriol iawn ac ynysig.  Weithiau mae ein sylw’n crwydro, neu byddwn yn methu pobl.  

Gall diwrnod wedi ei strwythuro fod yn ffordd dda o fynd i’r afael â hyn:

  • Dynodwch le i weithio sydd â chyn lleied o bethau all dynnu eich sylw â phosib.
  • Gosodwch drefn ar gyfer gweithio gartref – mae’n bwysig codi a chychwyn arni, cymryd seibiannau rheolaidd yn cynnwys amser i fwyta cinio, ac i orffen gweithio ar amser priodol.  
  • Waeth faint o demtasiwn ydyw, osgowch weithio yn eich pyjamas drwy’r dydd. Peidiwch â cholli eich holl drefniadau dyddiol ar yr un pryd.
  • Ceisiwch osod tasgau eglur ar gyfer y diwrnod – mae tri phenderfyniad neu weithgaredd yn ddiwrnod da o waith – ond cadwch lygaid ar dasgau parhaus hefyd.  Ni fyddwch bob amser yn llwyddo i wneud cymaint adref – ond efallai y byddwch yn gwneud llawer iawn. Cyngor da yw llunio rhestr ‘EDW’ er mwyn blaenoriaethu, E – yr hyn rwyf Eisiau ei gyflawni – D – yr hyn rwy’n Disgwyl ei gyflawni – ac W – yr hyn sy’n Well i mi ei gyflawni.
  • Cymrwch seibiant call ar gyfer cinio. Stopiwch, gwnewch rywbeth da i’w fwyta, a pheidiwch â bwyta yn eich ardal waith.  Ceisiwch fynd tu allan i gael ychydig o oleuni naturiol os gallwch a gwnewch hynny’n ddiogel. Gwnewch ychydig o ymarfer corff, eto o fewn cyfyngiadau cyswllt cymdeithasol – mae’n hawdd cael eich tynnu i weithio bob awr.
  • Defnyddiwch eich dyddiadur i ddweud yn glir wrth eraill pryd rydych yn gweithio a phryd rydych ar gael i siarad.
  • Ystyriwch gadw dyddlyfr – sy’n ymgorffori ymarferiad diolchgarwch - gofynnwch "Am beth oeddwn i’n ddiolchgar heddiw?" – ac ymarferiad dysgu - gofynnwch "Beth heriodd fi heddiw?" – mewn rhyw wythnos fe fyddwch yn dechrau gweld pa bethau y gallwch ei gwella yn y patrwm gwaith hwn. Yn fuan, byddwch yn gwybod pryd rydych yn gwneud eich gwaith ffocws gorau, neu bryd rydych angen mwy o fewnbwn. Gall hynny fod yn wahanol gartref i’r hyn ydyw yn y swyddfa. Gallech gyfuno hyn gyda dyddlyfr neu gynllunydd papur er mwyn cadw meddyliau, tasgau a chyflawniadau yn yr un lle.
  • Pan fyddwch wedi gorffen am y diwrnod, cadwch eich deunyddiau gwaith neu gadewch eich ardal waith ar ddiwedd y dydd.  
  • Os ydych yn addysgu gartref neu’n gofalu am eich plant wrth geisio gweithio, siaradwch â’ch gwaith am realiti gwneud hynny. Ceisiwch greu trefn lle mae gennych amseroedd penodol ar gyfer gweithio ac eraill ar gyfer helpu ag amser ysgol.  Fe allai’r ddau beth ddioddef o ganlyniad i rannu eich sylw ac mae bod yno i’ch plant gan roi sylw iddynt yn ystod y cyfnod ansicr hwn yn bwysig iawn.

Cadwch lif ffurfiol a chymdeithasol eich gwaith  

Mae’n hollbwysig bod cysylltiadau strwythuredig a distrwythur â chydweithwyr yn parhau tra bod pobl yn gweithio o bell neu’n hyblyg:

  • Os ydych yn rheolwr, trafodwch gyda’ch timau sut hoffech weithredu pethau fel goruchwylio, gwirio a chadarnhau penderfyniadau o bell. Rhowch wybod i bobl sut a phryd i gysylltu â chi a cheisiwch beidio â mynd tu allan i’r ffiniau hyn nes bod trefn wedi ei sefydlu.  
  • Ceisiwch ddefnyddio fideo ar gyfer pob trafodaeth ffurfiol, ac unrhyw drafodaeth lle’r ydych yn gwirio lles rhywun – mae cyfathrebu dieiriau yn hanfodol er mwyn gwneud hyn. 
  • Fel dilyniant i sgyrsiau fideo anfonwch nodyn yn cynnwys crynodeb o’r camau gweithredu,  neu eich dealltwriaeth o’r prif bwyntiau er mwyn sicrhau fod pethau’n glir.  
  • Defnyddiwch feddalwedd galwadau fideo ar gyfer sgyrsiau anffurfiol – amser cinio Skype efallai – neu baned rithwir er enghraifft.  
  • Os bydd rhywun newydd yn ymuno â’ch tîm yn ystod y cyfnod hwn, ceisiwch gymryd amser i gael fideo-gynhadledd anwytho hir gyda nhw a chinio rhithwir. Cydnabyddwch nad ydynt yn dechrau dan amodau delfrydol, gan y gallai hynny ychwanegu at y straen arferol o fod eisiau arddangos eu sgiliau a’u parodrwydd yn eu swydd newydd.  
  • Ystyriwch gael cyfaill cinio i’ch annog i gymryd seibiant dros ginio – neu cysylltwch â’ch tîm ar ddiwedd y gyda diweddariad o’r hyn rydych wedi ei gyflawni – yn y gwaith ac fel arall y diwrnod hwnnw.
  • Ceisiwch gadw gwaith a bywyd personol ar wahân – er enghraifft, meddyliwch cyn cysylltu â chydweithwyr na fyddech yn cysylltu â nhw fel arfer ar bethau Facebook a pharchwch y ffiniau rhwng gwaith a bywyd cartref. 

Defnyddiwch y gefnogaeth sydd ar gael

Mae hwn yn amser heriol i bob un ohonom – boed wrth ein gwaith neu beidio mae llawer o gyflogwyr yn darparu cefnogaeth.

  • Mae llawer o gyflogwyr yn darparu rhaglenni cymorth i weithwyr, a buddion ehangach. Defnyddiwch y rhain pan fydd eu hangen arnoch – mae gan lawer apiau a gwefannau ac nid ydynt oll yn ymwneud â chwnsela. 
  • Os oes gennych gyflwr iechyd neu iechyd meddwl, hyd yn oed os nad ydynt wedi eu datgelu, mae dyletswydd ar eich cyflogwr i wneud addasiadau rhesymol. Yn yr achos hwn fe allai hynny gynnwys gweithio gartref, cefnogaeth ychwanegol gan reolwyr neu offer.
  • Mae’n eithaf tebygol y bydd yn rhaid i ni dderbyn rhywfaint o ofid a phryder mewn perthynas â’r argyfwng, yn y tymor byr a’r tymor canolig. Os oes gennych dechnegau hunan ofal sy’n gweuithio i chi, ceisiwch sicrhau fod gennych bopeth sydd ei angen arnoch. Efallai y bydd angen i chi feddwl yn wahanol – er enghraifft gwenud ymarfer corff wrth edrych ar fideo yn hytrach na mynychu dosbarthiadau. Fe allech fod eisiau ystyried ymarferion ymwybyddiaeth ofalgar neu ddarganfod ffyrdd o helpu eraill yn eich cymuned. Mae hunan dosturi a chefnogi eraill yn mynd i fod yn bwysig iawn.