Newid, colled a phrofedigaeth

Adolygwyd y dudalen ar 30 Gorffennaf 2020

Mae'r Sefydliad Iechyd Meddwl yn rhan o'r ymateb iechyd meddwl cenedlaethol yn ystod yr achosion o coronafeirws. Mae cyngor y llywodraeth, sydd wedi'i gynllunio i'n cadw ni'n ddiogel, yn cael ei adolygu'n gyson a bydd yn wahanol yn dibynnu ar ble rydych chi'n byw: mwy o fanylion a’r wybodaeth ddiweddaraf.

Yn ystod cyfnod y coronafeirws rydym oll wedi bod drwy newid enfawr, ac mae rhai ohonom yn profi colled o wahanol fathau, yn cynnwys y golled ddwys a brofwn pan fydd rhywun sy’n agos atom yn marw. 

Newid a cholled yn ystod cyfnod y coronafeirws  

Gall newid a cholled olygu llawer o bethau. Yn ystod y pandemig, mae’r newidiadau o ganlyniad i golli ein rhyddid personol  wedi effeithio ar bob un ohonom  mewn rhyw ffordd. Gall hynny fod yn addasu i’r golled o fethu â mynd lle rydyn ni’n yn dewis neu’n ymdopi â cholli incwm neu golli swydd. Gall hyn, yn ei dro,  effeithio ar ein hunaniaeth. Bydd llawer o enghreifftiau mwy personol eraill o golled.  

Ar yr adeg hon, rydym wedi colli agweddau gwerthfawr ar ein cysylltiadau cymdeithasol ag eraill, megis cofleidio ac ysgwyd llaw, gweithgareddau cymdeithasol a rhannu’r un gofod corfforol â ffrindiau a pherthnasau nad ydynt gyda ni yn ystod cyfnod y cyfyngiadau. Rydym hefyd wedi gorfod ymdopi â cholli pŵer a rheolaeth dros ein bywydau, ac yn olaf, rydym wedi gorfod ymdopi â phandemig COVID-19 ei hun. 

Yn fwy trasig, efallai bod rhai ohonom yn ymdopi â marwolaeth rhywun sy’n agos atom. Gallai’r golled hon fod wedi’i gwaethygu trwy fethu â bod gyda’r person rydych yn ei garu pan fyddant yn marw.   

Sut mae ein meddyliau a’n cyrff yn ymateb i brofedigaeth 

Beth bynnag fo’r golled, bydd ein meddwl a’n corff yn ymateb i’r newid hwn.  Nid yw rhywbeth neu rywun a oedd yno o’r blaen yno mwyach. Mae rhywbeth neu rywun roeddem yn dibynnu arno fel rhan o’n bywydau wedi mynd. Mae pethau wedi newid. Gall hyn ysgwyd ein byd, ac mae effaith hyn yn dibynnu ar yr hyn ddigwyddodd a pha gefnogaeth sydd gennym ar waith i ymdopi.  

Pan fyddwn mewn profedigaeth, gallwn deimlo’n orbryderus, yn drist, yn ddig, mewn sioc, mewn galar, yn tynnu’n ôl, yn anghrediniol, yn euog ac yn gwadu – a’u profi mewn unrhyw drefn. Gallwn gael trafferth cysgu, canolbwyntio, chwant bwyd a gwneud penderfyniadau. Gallwn hefyd brofi poen corfforol, megis cur pen a phoen cyhyrau, yn ogystal ag adweithiau corfforol llai penodol sy’n debyg i deimladau o orbryder.   

Disgrifiodd C.S. Lewis ei alar wedi colli ei wraig fel teimlad o ofn: ‘Ni ddywedodd neb wrthyf erioed fod galar yn deimlad mor debyg i fod ag ofn. Nid oes ofn arnaf, ond mae’r teimlad fel bod ag ofn – yr un  cryndod yn y stumog, yr un aflonyddwch, y dylyfu gên. Rwy’n dal i lyncu. Ar adegau eraill mae’n teimlo fel bod ychydig yn feddw, neu’n dioddef cyfergyd. Mae rhyw fath o flanced anweledig rhyngof a’r byd. Rwy’n ei chael hi’n anodd dirnad yr hyn y mae unrhyw un yn ei ddweud.’  

A yw’n normal cael teimladau cymysg yn dilyn newid, colled a phrofedigaeth? 

Mae’n hollol normal teimlo teimladau mor ddwys. Mae’n gyfnod o geisio gwneud synnwyr o’r newid ddaw’n sgil ein colledion, beth bynnag ydyn nhw. Mae’n ymwneud ag addasu i’n ‘normal newydd’. Fodd bynnag, mae angen i ni gofio hefyd, pan fydd pobl mewn profedigaeth, mae cynnal baich eu teimladau yn heriol iawn, ac weithiau gallant deimlo’n annioddefol. Gall hwn fod yn gyfnod anodd iawn.  

Dywedodd Viktor Frankl, a oroesodd erchyllterau’r gwersylloedd crynhoi adeg yr Almaen Natsïaidd:

“Pa na allwn newid sefyllfa mwyach, cawn ein herio i newid ein hunain.”  

Ychydig o bethau a allai helpu gyda newid, colled a phrofedigaeth  

Dyma ychydig o awgrymiadau hunangymorth a allai eich helpu ag unrhyw deimladau anodd yr ydych yn eu profi wrth addasu i newid, colled a phrofedigaeth:  

  • Cysylltwch ag elusen profedigaeth: Os oes rhywun agos atoch wedi marw, yn ychwanegol at y cynghorion isod, fe allai fod yn ddefnyddiol i chi gysylltu ag elusennau profedigaeth megis  Cruse neu Winston’s wish a/neu ddarllen gwybodaeth o ansawdd am farwolaeth anwyliaid, megis hwn RCPSYCH darn ar brofedigaeth

  • Teimlwch y teimladau: Rhoddwch ofod i chi’ch hun fod gyda’r teimladau rydych yn eu profi.  Weithiau gall fod yn ddefnyddiol siarad am eich teimladau â rhywun,  megis galwad ffôn neu fideo gyda ffrind, neu weithiau efallai y byddwch am fod ar eich pen eich hun gyda’ch teimladau. Ar adegau eraill gall ysgrifennu eich teimladau a’ch meddyliau neu ddefnyddio cerddoriaeth neu gelf fod yn ffordd ddefnyddiol hefyd.  Atgoffwch eich hun, gydag unrhyw golled neu newid, mae teimladau anodd yn sicr o ddilyn.  

  • Nid oes cyfyngiad amser ar alar: I lawer o bobl, bydd dwyster colled yn lleihau dros amser, ond i eraill, efallai na fydd hynny’n digwydd. Mae’n bwysig penderfynu sut fyddwn yn cofio’r person sydd wedi marw, a sut rydyn ni'n parhau i ymwneud â’r cof amdanynt a'r hyn roedden nhw'n ei olygu i ni, er nad ydynt gyda ni’n gorfforol mwyach.

  • Mathau eraill o golled: Gyda mathau eraill o golled, dros amser, mae’r teimladau’n debygol o’n gadael neu newid. Efallai y gall cydnabod bod hwn yn gyfnod o addasu helpu. Gadewch i’ch hunan gael gwared â’r syniad y bydd ‘popeth yn dychwelyd i normal’, oherwydd ni fydd hynny’n wir, ond dros amser fe ddowch o hyd i ‘normal newydd’. Dywedodd Henri Nouwen ‘‘Mae gobaith yn barod i adael y cwestiynau sydd heb eu hateb a dyfodol anhysbys yn anhysbys”.   

  • Gofalwch am eich corff: Gofalwch am eich hunan yn gorfforol. Ceisiwch gael noson dda o gwsg, efallai byddwch yn dymuno darllen deg o gynghorion ar gyfer cysgu'n dda er mwyn gwneud hyn. Ceisiwch fwyta mor iach â phosib, efallai byddwch yn dymuno darllen ein tudalen deiet ac iechyd meddwl. Gwnewch ymarfer corff dyddiol, ond sicrhewch fod hynny’n unol â chanllawiau llywodraeth cyfredol, efallai byddwch yn dymuno darllen ein canllaw ar Sut i ofalu am eich iechyd meddwl gydag ymarfer corff. Mae rhai pobl yn gweld myfyrdod, gweddïo, ymwybyddiaeth ofalgar neu fod allan ym myd natur yn gymorth mawr.   

  • Rhowch i eraill: Weithiau gall rhoi i eraill neu weithred garedig eich gwneud i deimlo’n well.  Ystyriwch wirfoddoli, danfon siopa bwyd, neu ffonio rhywun sy’n byw ar ei ben ei hun. Efallai yr hoffech ddarllen ein blog gweithredoedd caredig yn ystod yr argyfwng Coronafeirws i gael ysbrydoliaeth. 

  • Gwnewch rywbeth fydd yn gwneud i chi deimlo’n dda: Gall gwneud rhywbeth sy’n gwneud i chi deimlo’n dda dynnu eich sylw oddi ar feddyliau a theimladau sy’n anodd eu symud.  Rhowch gynnig ar rywbeth newydd fel darlunio, cerddoriaeth, tyfu hadau, darllen llyfr neu wylio ffilm gyda rhywun arall.  

  • Efallai bydd oedrannau a diwylliannau gwahanol yn ymateb yn wahanol i golled a galar: Byddwch yn amyneddgar â’r bobl o’ch cwmpas a allai hefyd fod yn cael trafferth gyda cholled ond yn ei fynegi’n wahanol. Cofiwch fod pawb yn profi galar yn wahanol, ac ar wahanol adegau a chyfnodau – gall hyn gynnwys aelodau o’r un grŵp teuluol.   

  • Byddwch yn onest gyda’ch plant: Os oes gennych chi blant, byddwch yn onest gyda nhw am eich teimladau eich hun ac enwch nhw.  Helpwch nhw i enwi eu teimladau eu hunain a defnyddiwch iaith oed briodol i egluro marwolaeth. Ystyriwch wneud prosiect creadigol ochr yn ochr â nhw sy’n adlewyrchu sut maen nhw’n teimlo. Helpwch nhw i ddysgu sut ofalu amdanynt eu hunain. Efallai y bydd yr wybodaeth hon gan yr elusen Cruse yn ddefnyddiol, mae’n trafod yr hyn gallwch ei wneud i helpu plentyn sy'n galaru

Pryd mae angen i mi ofyn am gefnogaeth bellach? 

Os yw eich teimladau’n mynd yn llethol o ganlyniad i’ch colled a’u bod yn eich atal rhag gwneud y rhan fwyaf o’r pethau hunangymorth uchod, gofynnwch am gefnogaeth bellach gan: 

  • Eich meddyg teulu neu gwnselydd 

Os oes gennych feddyliau am beidio â bod eisiau byw mwyach neu os oes gennych gynlluniau i gymryd eich bywyd eich hun, ffoniwch 999 (y DU) neu ewch i Adran Ddamweiniau ac Achosion Brys a gofyn am gyswllt y tîm datrys argyfwng agosaf.  Mae'r rhain yn dimau o weithwyr proffesiynol gofal iechyd meddwl sy'n gweithio gyda phobl sydd mewn trallod difrifol. 

“Efallai na fyddwch yn rheoli’r holl ddigwyddiadau sy’n digwydd i chi, ond gallwch chi benderfynu peidio â chael eich lleihau ganddyn nhw.” - Maya Angelou 



Rydym yn arbennig o ddiolchgar am gyngor adolygwyr allanol - yn benodol yr awgrymiadau gwerthfawr a wnaed gan Andy Langford, Cyfarwyddwr Clinigol Gofal Profedigaeth Cruse. Mae Cruse yn cynnig cyngor penodol ar ddelio â phrofedigaeth a galar yn ystod cyfnod y coronafirws.